Bionieuws

Onderwijs & Werk

​Weer zwemmen dankzij mosselbanken

De driehoeksmossel is uitstekend in staat algen uit het water te filteren.

‘Als je even wilt afkoelen na een warme dag of wilt zonnen met vrienden na een zware week, dan moet je niet bij de Klinkenbergerklas in Oegstgeest zijn. Al voordat het zwemseizoen is begonnen, sluit de plas vanwege toxische blauwalgen. En dat is natuurlijk ontzettend frustrerend als het eindelijk weer warm begint te worden. Helaas neemt het probleem de laatste jaren ook alleen maar toe, zelfs honden mogen er tegenwoordig een groot deel van het jaar niet meer in’, vertelt vwo-leerling Friso Schut van het Da Vinci College in Leiden. Het was voor hem samen met medeleerling Sanne van den Bogaerdt reden genoeg om op zoek te gaan naar een oplossing. Redder in nood? De driehoeksmossel, blijkt uit het resulterende profielwerkstuk inclusief ontwerpvoorstel om blauwalgfilterende mosselbanken in de Klinkenbergeplas aan te leggen. Ze verdienden er afgelopen dinsdag 13 juni de eerste plek mee in de categorie natuur en gezondheid van de KNAW-Onderwijsprijs 2017.

‘Na uitvoerig literatuuronderzoek kwamen we uiteindelijk op twee kanshebbers om onze plas te gaan filteren: de driehoeksmossel en de quaggamossel, een invasieve exoot’, zegt Schut. ‘Webshops verkopen nu al driehoeksmosselen aan particulieren om hun aquarium of vijvertje in de tuin van blauwalgen te ontdoen, maar ze zijn naar mijn weten nog nooit bij grote plassen of meren ingezet. Wij wilden kijken of dat voor de Klinkenbergeplas haalbaar is en welke zoetwatermosselsoort daarvoor het meest geschikt zou zijn.’


'Toen de bak met mosselen eenmaal aankwam, bleek een groot deel dood'

De vwo’ers bedachten daarom een experiment om de achterhalen welke mosselsoort het beste blauwalg uit het water kan filteren. Schut: ‘Dat was een behoorlijk avontuur. We moesten op zoek naar een laboratorium inclusief meetapparatuur, naar verschillende soorten blauwalgen en natuurlijk naar de mosselen zelf. Vooral dat laatste bleek lastig. Quaggamosselen mogen in Nederland niet eens verkocht worden vanwege hun exotenstatus. Gelukkig konden we toch één webshop vinden die ze had. Maar toen de bak met mosselen eenmaal aankwam, bleek een groot deel dood.’

Gelukkig kregen de leerlingen hulp van het instituut voor wateronderzoek en advies Aquon. Die stelden een laboratorium beschikbaar voor de vwo’ers, hielpen ze aan blauwalgmonsters en vulden zelfs de deels afgestorven mosselcollectie aan met individuen uit hun eigen verzameling. Toen pas kon het experiment beginnen. De leerlingen vulden vier aquaria met water uit de Klinkenbergerplas en plaatsen er geen, driehoeksmosselen, quaggamosselen of een combinatie van de twee mosselsoorten in. Vervolgens injecteerden ze het water met Mycrosystis, een groep toxische algen die veel voorkomt in meren als de Klinkenbergerplas, en registreerden welke mosselsoort het snelst de algen afbrak.

Winnaar
‘De driehoeksmossel was de duidelijk winnaar’, aldus Schut. ‘Binnen twaalf minuten was het hele aquarium schoon van blauwalg. Bovendien bleek uit ons literatuuronderzoek dat deze mossel ook beter bij de ecologie van de Klinkenbergeplas past dan de quaggamossel. Hij kan beter tegen koude temperaturen, kan leven in water tot 50 meter diep en is beter bestand tegen een iets hogere pH-waarde: allemaal factoren die in de plas aanwezig zijn. Bovendien blijkt dat de quaggamossel in Noord-Amerika als exoot voor grote problemen zorgt en andere soorten verdringt. Reden genoeg om de driehoeksmossel te kiezen als uitgangspunt voor ons ontwerpvoorstel voor de Klinkenbergerplas.’

Blauwalgfilterende mosselbanken spelen daarin de hoofdrol. ‘Maar dan wel pas vanaf 5 meter diepte, anders fluctueert de watertemperatuur teveel en halen zwemmers hun voeten open aan vlijmscherpe mossels’, legt Schut uit. De driehoekmossels groeien in het ontwerp tot een diepte van 35 meter op terrassen van hard substraat, en drie grote beluchters moeten het water van de plas in beweging houden om de mossels van zuurstofrijk water te voorzien. ‘Het is belangrijk dat je niet alleen het oppervlaktewater filtert: elke zomer komen blauwalgen vanuit de diepte omhoog en beginnen ze met vermenigvuldigen. Je moet het probleem bij de bron aanpakken.’

Oplossing
Of dit de oplossing is voor het jaarlijks terugkerende blauwalgenprobleem van de Klinkenbergerplas? ‘Niet op korte termijn’, denkt Schut. ‘Alhoewel het een serieus voorstel is aan Hoogheemraadschap van Rijnland en ze er erg blij mee zijn, staan ze niet direct te trappelen dit te implementeren. Voordat je bijna tweehonderdduizend mosselen in een plas introduceert, is het wel zo handig eerst de mogelijke gevolgen voor de ecologie in kaart te brengen. Maar wie weet.’

Dit artikel verscheen in Bionieuws 11 van 2017 .