Bionieuws

Onderwijs & Werk

Waterbeestjes verhogen de hartslag

8ste-groepers scheppen driftig langs de waterrand naar waterbeestjes. Foto: Moebius

Er is weinig nodig om leerlingen enthousiast te krijgen voor natuurobservaties: een schepnetje, een paar bakken en een waterleven-app.

‘Wij hebben een grote Harry en een kleine Harry’, zegt Emy, ‘en zo’n boomstammannetje.’ De leerling van de Wageningse G.J. van den Brinkschool wijst naar twee driftig op hun rug rondzwemmende bootsmannetjes en kokkerjuffer in haar waterbak. ‘Wij hebben een dood visje en daar is een hap uit gegeten door een libellarve’, meldt klasgenoot Sarra, terwijl Jorit zich verheugd over de vondst van libellarven en vlokreeftjes. Dat is op donderdag 8 juni het resultaat van enkele minuten rondscheppen in een vijver van Wageningen Campus tijdens de feestelijke presentatie van de vernieuwde gids en nieuwe app voor waterbeestjes (zie onder).

Onderwaterfoto's
De 8ste-groepers van de Van den Brinkschool zijn vooraf opgewarmd met onderwaterfoto’s van Willem Kolvoort en een presentatie met filmpjes van microscopisch onderwaterleven met enthousiasmerend commentaar van Christophe Brochard van het Groningse ecologisch advies- en educatiebureau Biota. ‘Kijk, dit zijn watervlooien. Ze zijn heel klein en worden vooral veel gegeten door andere beestjes. Wat dat betreft ben ik liever een snoek’, vertelt Brochard. Een leerling heeft al een vraag: ‘Als er zoveel kleine beestjes zijn, hoe weet je dan of je wel iets gevangen hebt?’. Brochard: ‘Dat is juist het leukste, soms heb je een monster met superveel verschillende beestjes en soms zit er minder in. Het zegt iets over de waterkwaliteit, en zo blijft het altijd spannend.’

Touwtrekken
Onder leiding van meester John en Edwin – de aquatisch ecologen John Beijer en Edwin Peeters – marcheren de leerlingen even later richting campusvijver: de schepnetjes zwaaien hoog in de lucht. Terwijl veel leerlingen al driftig scheppen langs de waterrand, houden Koen en Jorit beiden stevig hetzelfde schepnet vast. Uiteindelijk wint Koen het touwtrekken en stormt ook hij met zijn netje richting naar waterrand. Jorit volgt mokkend. Overal klinken kreten: ‘Ik heb een bloedzuiger’, ‘het stikt hier van de watervlooien’, ‘hè, gatsie, een eng beest’.

Aquatisch ecoloog Marten Scheffer beziet het tafereel goedkeurend: ‘Prachtig, zo hoort het, dit verhoogt de hartslag. Zelf ontdekken wat er allemaal leeft en je verbazen. Het verhaal komt later wel.’ Na twaalf jaar was de door hem geschreven veldgids Vijver, sloot en plas, echt aan herziening toe, vertelt Scheffer. ‘Er zijn heel wat exoten bijgekomen en we hebben het qua taal toegankelijker gemaakt.’

Smartphone
De app is bedoeld om een nieuwe generatie te verleiden de slootkant op te zoeken en zowel geschikt voor natuuronderwijs en vrije tijd. ‘We hebben de taxonomie losgelaten. Het identificeren van de planten en dieren doe je puur visueel. Een smartphone maakt dat heel makkelijk’, aldus Scheffer. ‘Twee zeilmeiden hebben de app vorige week al gedownload en gingen er al zelf mee aan de slag’, bevestigt Van den Brinkschool-docent Guido van Lonkhuijzen. ‘Door de smartphone leven veel kinderen in een virtuele wereld, waardoor alles ver weg lijkt’, meent Scheffer. ‘Het levert bijna een schok op als ze bij een sloot ontdekken dat alles er ook echt leeft’, aldus Scheffer. Leerling Emy verbaast zich inderdaad oprecht: ‘Zoveel verschillende waterbeestjes, terwijl we toch maar even in het water hebben geschept.’

Veldgids voor slootexpedities

Vijver, sloot en plas , Marten Scheffer & Jan Cuppen, KNNV Uitgeverij, ISBN 9789050115353, Hardcover, 264 pagina’s, 24,95 euro

‘In Nederland is eigenlijk altijd wel een sloot, vaart, beek, vijver of plas in de buurt waar goed op onderwaterleven kan worden gejaagd’, staat in de geheel herziene versie van Vijver, sloot en plas. Met deze veldgids en de gelijknamige gratis app willen de Wageningse aquatisch ecologen Marten Scheffer en Jan Cuppen jong en oud stimuleren onderzoek aan waterleven uit te voeren. Voor een hydrobiologische basisexpeditie is niet veel nodig: met een keukenzeef, schepnet, emmer, jampot en een paar laarzen zijn heel wat beestjes boven water te halen. ‘Als je het net door de planten heen haalt, krioelt het vaak van het leven’, constateren Scheffer en Cuppen. De app bevat ook nog een soortenquiz en een eenvoudige test om de waterkwaliteit vast te stellen aan de hand van tien vragen.

App en gids zijn prima geschikt voor natuuronderwijs voor zowel het basis- als voortgezet onderwijs. Zo bevat de gids uitleg over wat er in Nederlandse wateren zoal te zien is, welke ecologische processen er een rol spelen en hoe het ook al weer zit met het verval van troebel naar helder water. Naast beschrijvingen van de belangrijkste flora en fauna van ons zoete water geeft de gids ook praktische tips voor het maken van een vijver of slootaquarium en het opzetten van simpele experimenten. Zo kan vrij eenvoudig onderzoek gedaan worden aan voedselzoekgedrag van poelslakken, migratie van watervlooien en de invloed van visjes op algenontwikkeling in onbemest en bemest water.

Opnamen van de presentatie van Vijver, sloot en plas op 6 juni door Resource.

Dit artikel verscheen in Bionieuws 11 van 17 juni 2017.