Bionieuws

Nomen est Omen

Vonkelend nachtlichtje

Foto: Flickr/bathyporeia

Noctiluca scintillans

Warme temperaturen, weinig maan- of kunstlicht, een rustige vlakke zee, en een beetje geluk. Dat zijn de ingrediënten om deze zomer getuige te zijn van een spetterende lichtshow, speciaal uitgevoerd door de enige echte Noctiluca scintillans. Een beetje reuring maakt het recept vervolgens compleet: alleen bij beweging begint zeevonk de blauwe lichtflitsen uit te zenden waar de heterotrofe dinoflagellaat bekend om staat, én zijn naam aan dankt. Noctiluca betekent letterlijk nachtlichtje en de soortstoevoeging scintillans vonkelend of flitsend. Een flitsend nachtlichtje dus.

Oplichten
De soortstoevoeging komt ook terug in de naam van de organellen waarin de chemische reactie plaatsvindt die zeevonk doet oplichten: scintillons. Daarin zit een lichtafgevend pigment, een luciferine, dat onder invloed van het enzym luciferase reageert met zuurstof. Turbulentie in het zeewater zorgt ervoor dat zuurstof de scintillons ook daadwerkelijk bereikt en de reactie kan plaatsvinden. Zout vangt vervolgens de vrijgekomen protonen vrij. En voilà: er was licht.

De bioluminescentie is echter niet bedoeld om de harten van strandwandelaars te stelen. Wanneer predatoren zoals garnalen door een zeevonkzwerm zwemmen, komen de lichtexplosies door botsingen op gang. De garnalen schrikken en tegelijkertijd komen garnaaletende inktvissen erop af om te jagen.

Sterren
Wie ooit wel eens getuige is geweest van het lichtspektakel, zal niet verrast opkijken dat Jean-Baptiste de Lamarck zeevonk in zijn hoofdwerk Animaux sans Vertèbres nog beschreef als Noctiluca miliaris, ofwel duizend nachtlichtjes. Toepasselijk, want onder perfecte omstandigheden en gewapend met een duikbril kan de waarnemer zich letterlijk tussen de sterren wanen. Toch kreeg zeevonk in 1921, ruim een eeuw later, zijn huidige naam.

Let dus op een zwoele zomeravond, zowel in Nederland als in de (sub)tropen, goed op die vlakke zee; bij een stevige branding vertrekt zeevonk naar dieper en rustiger water. Het is dan wel zaak om even met de voetjes de boel in beweging te brengen, anders blijft het donker.