Bionieuws

Mens & Maatschappij

Vive le Parfum

Parfumhoofdstad Grasse en de Grote Drie: meiroos, jasmijn en tuberoos. Illustratie: Annemarie Roos

In het achterland van zonovergoten stranden van de Côte d’Azur ligt het Provençaalse stadje Grasse, la Capitale Mondiale du Parfum. Uit rozenblaadjes, jasmijnbloesem en vetiverwortels creëren parfumeurs daar ingrediënten voor de bekende geuren in kleine flesjes.

Botanische mijnbouw aan de Côte d’Azur


Overal zijn ze te zien, op rotondes of langs de kant van de weg, en voor wie vanaf het badstrand van het Zuid-Franse Cannes landinwaarts rijdt: alambieken. Grote koperen distilleertoestellen waarvan een flink stookvat via een gebogen buis verbonden is met een koeldeel, soms voorzien van koelspiraal en aftapkraan. Het is de meest zichtbare aanwijzing dat men in de buurt is van la Capitale Mondiale du Parfum: Grasse.

Een uit alambieken samengesteld uithangbord bij parfumerie Fragonard en een standbeeld van een parfumverkoopster in het centrum van Grasse. Foto: Moebius.

Een Provençaals stadje dat zich al sinds 1724 toelegt op het isoleren van geurstoffen uit planten. Een biobased economy avant la lettre en nog altijd vindt 60 procent van de Franse productie van natuurlijke geur- en smaakstoffen hier plaats. De wortels van de Zwitserse multinational Givaudau, met een omzet van 4,4 miljard euro in 2017 mondiaal marktleider op het gebied van geur- en smaakstoffen, liggen in Grasse. De nummer vijf en negen van de wereld – Mane en Robertet, met een omzet van respectievelijk 1,1 en 0,5 miljard euro – hebben zelfs nog steeds hun hoofdkantoor en productiefaciliteiten in de directe omgeving. Flavour & Fragrance zijn big business en de drie min of meer traditionele parfumerieën die Grasse nog telt – Galimard, Molinard en Fragonard – zijn toeristische trekpleisters, waar zomers de tourbussen af- en aanrijden.

Geurstofextractie in een werkplaats van Victor Mane & Fils rond 1950 in Bar Sur Loup. Foto: Mane.

Leerlooiers
Waarom is Grasse het parfumcentrum van de wereld? ‘De oorsprong ligt in het leerlooien’, weet rondleider Dani Chofflet van de tuin van het Musée International de la Parfumerie (MIP), een andere toeristische attractie van Grasse. ‘Er waren in de 17de eeuw zo’n twintig leerlooiers in Grasse, die zich vooral toelegden op het maken van handschoenen. De geurstoffen waren vooral nodig om te zorgen dat die niet stonken. De handschoenen raakten enorm in zwang bij de adel en gegoede burgerij en zo ontstond ook steeds meer belangstelling voor de geuren’, aldus Chofflet. Omdat mensen zich in dit tijd eigenlijk bijna nooit wasten, waren bloemgeuren die lichaamsodeur maskeerden ook zeer welkom.

‘Het leuke van onze botanische tuin is dat je stukjes van de planten mag afhalen om te ruiken of proeven’, aldus rondleider Dani Chofflet van de MIP-parfumtuin in Mouans-Sartoux. Foto: Moebius.

‘Er zijn heel veel bloemen en planten waar je geurstoffen uit kunt halen. Grasse heeft een mild microklimaat en terreinen die langzaam in hoogte oplopen. Dat gaf een ideale uitgangpositie voor de teelt van een heel scala aan bloemplanten. Destijds stonden alle velden rondom Grasse vol met bloemen’, vertelt Chofflet. De MIP-tuin bij Mouans-Sartoux is hier een overblijfsel van – een oase van rust in het drukbevolkte kustgebied van de Côte d’Azur.

Een basisregel is dat planten
die wij goed vinden smaken
– alle kruiden en specerijen –
ook goed ruiken.

Onderdeel van de tuin is een geurroute langs honderden planten, struiken en bomen die bijzondere geurstoffen bevatten. ‘Het leuke van onze botanische tuin is dat je stukjes van de planten mag afhalen om te ruiken of proeven. Een basisregel is dat planten die wij goed vinden smaken – alle kruiden en specerijen – ook goed ruiken. En dit geldt ook voor de valse peperboom – Schinus molle – niet verwant aan de echte peper, maar de bessen hebben wel een peperige smaak en geur. Ook die worden toegepast in de parfumindustrie.’ Chofflet legt geduldig het verschil uit tussen echte lavendel (Lavandula angustifolia) – dat uitsluitend op terreinen hoger dan 650 meter groeit – en de hybride lavendin (Lavandula x intermedia), die ook prima in Nederlandse tuintjes gedijt. De geuraroma’s hiervan zijn totaal verschillend en worden door parfumeurs ook heel verschillend gewaardeerd. In de tuin staan ook flinke plukken van het overblijvende gras vetiver (Chrysopogon zizanioides). ‘Die kunnen heel hoog uitgroeien, maar daar heb je verder weinig aan, want de vetiverolie komt uit de wortels’, zegt Chofflet. De tuin beschikt verderop ook over grote teeltpercelen meiroos, jasmijn en tuberoos: ooit de Grote 3 van Grasse (zie kadertjes). Van de laatste twee is de teelt inmiddels grotendeels verhuisd naar goedkope landen als Egypte en India, en van de meiroos naar Bulgarije. Chofflet: ‘Toch wordt nu weer vaker meiroos rond Grasse geteeld, omdat die volgens Chanel toch beter aan hun geureisen voldoen.’

Wapenwedloop
‘De variatie aan geurstoffen die planten kunnen aanmaken is gigantisch’, zegt Harro Bouwmeester, hoogleraar biologie van plantenhormonen aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ik ben zelf vorig jaar op vakantie ook bij zo’n parfumeur in Grasse gaan kijken en je staat er versteld van wat ze allemaal uit een plant weten te halen. Dat zulke geurstoffen vooral in bloemen zitten, ligt wel een beetje voor de hand: dat zijn immers de organen waarmee planten bestuivers aantrekken. Zulke stoffen worden nog vaak ten onrechte aangeduid als secundaire inhoudsstoffen’, aldus Bouwmeester. ‘Het zijn belangrijke stoffen die een essentiële rol spelen in het aantrekken van bestuivers en ook in de afweer tegen ziektes en vraat. Daar omheen zit een hele evolutionaire wapenwedloop, wat verklaart waarom er wel honderdduizenden van zulke verbindingen bestaan. Het is functionele specialisatie en dat wij mensen ze dan ook lekker vinden ruiken, lijkt me toeval. Blijkbaar houden we wel van geuren waar ook bijen van houden, maar bijvoorbeeld niet van de kadaverlucht waarmee aasbloemen als Rafflesia’s zo goed vliegen weten te lokken.’

Bloemblaadjes
In het Musée International de la Parfumerie van Grasse wordt prima uitgelegd hoe parfumerieën de geurstoffen uit planten halen en uiteindelijk omzetten in parfums. Er zijn grote hoeveelheden plantmateriaal nodig om geurstoffen in geconcentreerde vorm te verkrijgen: bijvoorbeeld zo’n 5.000 kilogram bloemen van 1 hectare rozenstruiken voor 1 kilogram rozenolie of -essence. Naast persing is distillatie en condensatie met een alambiek een traditionele manier om aromatische verbindingen uit planten te verkrijgen. Een vooral in Grasse geperfectioneerde techniek voor het extraheren van delicate geurstoffen is de koude enfleurage: door bloemblaadjes op vet of was te leggen worden geurstoffen geabsorbeerd en daarna met alcohol geëxtraheerd. De meeste gebruikelijke en moderne manier is echter maceratie: het met oplosmiddelen als ethaan, hexaan of dimethylether losweken van verbindingen.

Een parfumorgel, een hulpmiddel waarmee Neuzen in het verleden parfums ontwierpen. Parfumerie Fragonard.

Met de verkregen natuurlijke en – steeds vaker – ook synthetische verbindingen worden parfums ontworpen door parfumeurs, die liefkozend wel les Nez – de Neuzen – worden genoemd. Zulke Neuzen beschikken over een uitzonderlijk reukvermogen en creativiteit om compleet nieuwe geursamenstellingen of -formules te ontwerpen. Qua functionele ingredienten spreken zij – in analogie met musici – vaak over drie categorieën ‘noten’: top- of bovennoten, hart- of middennoten en basis- of grondnoten, die achtereenvolgens ‘aandacht trekken’, ‘aandacht vasthouden’ en ‘blijven hangen’. Parfums samenstellen is volgens de Zwitserse Neus Christine Nagel – sinds 2017 vaste parfumeur bij modehuis Hermès – 95 procent werk, 3 procent talent en 2 procent geluk. ‘Een parfum kan je in drie dagen maken of in drie jaar.’
De Grote Drie van Grasse: v.l.n.r. meiroos, jasmijn en tuberoos.

Meiroos (Rosa x centifolia)
De herkomst van de dieproze en geurende meiroos is divers en mede te danken aan Nederlands kweekwerk met botanische rozen als de Gallische roos, muskusroos, damastroos en hondsroos. Meirozen worden sinds de 18de eeuw in Grasse geteeld en de handmatige oogst van rozenblaadjes vindt plaats van mei tot begin juni. Roos vormt een romantische hartnoot in tal van parfums.
Geurbestanddelen: citronellol, fenylethylalcohol, geraniol, nerol en stearopt.
Geurprofiel: citroenachtig fris met nuances van houttonen of fruit.
Parfums: Eau de Cartier (Cartier), 4 Reines (l’Occitane), Chloé Absolu (Chloé).

Jasmijn (Jasminum grandiflorum)
De wit tot roomwit bloeiende Franse of Spaanse jasmijn uit de olijffamilie is ondanks de naam oorspronkelijk uit India afkomstig en rond 1560 in Grasse geïntroduceerd. De oogst vindt plaats vanaf juli tot oktober tijdens het ochtendgloren, omdat de bloemen snel verwelken. Jasmijn vormt vaak de harttoon in het luxere segment parfums.
Geurbestanddelen: benzylacetaat, linalool, linalylacetaat, benzylalcohol, jasmine, indool en methylanthranilaat.
Geurprofiel: zoet narcotisch, bloemige geur met dierlijke achtergrond.
Parfums: Beauty (Calvin Klein), Tendre Jasmin (Yves Rocher), No.5 (Chanel).

Tuberoos (Polianthes tuberosa)
Geen roos maar een uit Mexico afkomstige verwant van agaven, waarvan de witte bloemen een zeer krachtige geurboeket leveren. De tuberoos is in 1632 in de Provence geïntroduceerd. Het is een eenmalige nachtbloeier, waarvan de bloemkronen in juli en augustus bij zonsopgang worden geplukt. Tuberoos is een van de duurste geurextracten en staat bekend als een vrij bombastische noot.
Geurbestanddelen: menthylbenzoaat, menthylanthranilaat, benzylalcohol, boterzuur, eugenol, nerol, farnesol en geraniol.
Geurprofiel: vleselijk, romig en vlezig bloemig.
Parfums: J’Adore L’Absolu (Christian Dior), Amarige (Givenchy), Bombshell (Victoria’s Secret)


Ville de Grasse

Wat is er in Grasse te doen
● Bezoek een parfumerie (gratis rondleiding, verkooppraatje en betaalde workshops):
Galimard (depuis 1747) - Molinard (depuis 1849) - Fragonard (depuis 1929)
● Parfummuseum (geurgeschiedenis van grondstoffen, productie, industrie, innovatie, handel tot ontwerp en gebruik): Musée International de la Parfumerie (MIP, depuis 1989)
● Parfumtuin (tuin van 2,5 hectare met kas, looproute langs geurplanten, teeltpercelen van jasmijn, meiroos en tuberoos, en picknickgelegenheid): Jardins du Musée International de la Parfumerie, Mouans-Sartoux (op 8 kilometer)
Fête du Jasmin of La Jasminade (3-5 augustus, festival met vuurwerk, bloemencorso, Provençaalse markt, concerten en straatoptredens):
● Expositie Le Jardin des Roses (t/m 1 september, tentoonstelling geïnspireerd op de poëzie en filosofie van de middeleeuwse Perzische dichter Saadi): Villa Saint-Hilaire
● Overige attracties in Grasse: 11de-eeuwse kathedraal Notre-Damedu-Puy (interieur, schilderijen Rubens), standbeeld Admirale de Grasse (onafhankelijkheidsstrijder Verenigde Staten), Place aux Aires (fontein, terrasjes, souvenirs, markt), Musée d’Art et d’Histoire de Provence (Provençaalse geschiedenis en kunst) en Jean-Honoré Fragonard Villa-Museum (woonhuis romantische schilder)

Attracties Côte d'Azur: v.l.n.r. Route Napoleon, Gorge du Verdon en La Joie de Vivre (Picasso)

Andere attracties in de regio
● Observatoire Océanologique de Villefranche-sur-Mer – marien biologisch station, in 1881 opgericht door de Russische zoöloog Aleksei Korotnev (40 kilometer van Grasse)
● Route Napoleon – Historische route van de terugkeer van Napoléon in 1815 vanaf Elba, van Golfe-Juan via Grasse naar Grenoble.
● Cap d’Antibes – Wandelroute langs kust en tuinen van Villa Eilenroc (op 22 kilometer)
● Gorge du Verdon – De Grand Canyon van Frankrijk (Castellane, op 60 kilometer)
● Cannes – Mondaine badplaats met jachthaven, 7,5 kilometer zandstrand en dagtochten naar de snorkeloases Iles de Lerins (op 20 kilometer)
● Auribeau-sur-Siagne, Cabris, Gourdon, Le Bar-sur-Loup en Saint-Cézaire-sur-Siagne – redelijk authentiek gebleven, pittoreske Provençaalse dorpjes (op 10-15 kilometer)
● Musée Picasso, Antibes – voormalig Chateau Grimaldi waar Pablo Picasso onder meer zijn werken The Goat en La Joie de Vivre maakte (op 22 kilometer)

Provençaals eten en drinken: v.l.n.r. pan bagnat, ratatouille, Côtes de Provence en Pastis

Eten en drinken
● Pan bagnat – Lunchbroodje met tomaat, ui, zwarte olijven, ei, knoflook, tonijn, ansjovis, basilicum en olijfolie
● Socca – Pannenkoek van kikkererwtmeel en olijfolie
● Ratatouille – Groentegerecht met aubergine, knoflook, paprika, courgette, tomaat, ui en olijfolie
● Côtes de Provence – Frisse en fruitige rosé
● Pastis – Goudkleurig mediterraan aperitief met anijssmaak, troebelwit gedronken met koud water (geen ijs)

Het parfum van Patrick Süskind

Boek
Het parfum, de geschiedenis van een moordenaar van Patrick Süskind – Onvermijdelijk leesvoer, deze historische fantasiethriller over Jean-Baptiste Grenouille, die zelf geurloos is, over een verfijnde neus beschikt en zich in Grasse toelegt op het vangen van de geur van jonge maagden.


Bronnen:
Encyclopedia of perfumes: www.fragrantica.com
Musea in Grasse: www.museesdegrasse.com
Toerisme Provence Alpes Côte d’Azur: tourismepaca.fr
Perfume – a global history, Marie-Christine Grasse (2007)

Dit bericht verscheen in Bionieuws 12 van 7 juli 2018.