Bionieuws

Mens & Maatschappij

'Verouderen is een neveneffect'

Verouderingsexpert Linda Partridge: 'Een anti-verouderingspil zal ik zeker slikken.' Foto: MPI for Biology of Aging.

‘Zo lang mogelijk gezond leven en dan dood neervallen’. Dat is volgens de Britse verouderingsexpert Linda Partridge wat haast iedereen wil. ‘Een lastige wens, want zo werkt evolutie niet.’

‘Veroudering is zeker geen goed geoliede machine. Het heeft eerder een hapsnapkarakter omdat het in evolutionair opzicht om bijverschijnselen gaat. Het is geen prachtig geprogrammeerd proces zoals ontwikkeling, dat door natuurlijk selectie is gevormd.’ Dat is volgens de Britse verouderingsbioloog Linda Partridge (1950) het belangrijkste inzicht dat evolutiebiologen hebben ingebracht in het verouderingsonderzoek. ‘Veroudering is totaal onvergelijkbaar met ontwikkeling’, aldus Partridge. ‘Dat maakt onderzoek naar veroudering complex. Het gaat vooral om processen die gevormd zijn om op jonge leeftijd groei mogelijk te maken, maar op latere leeftijd juist zorgen dat zaken uit de rails lopen.’

Ridder
Partridge is oprichter en directeur van het Max Planck Institute for Biology of Ageing in Keulen en hoogleraar biometrie bij University College London. Ze is in 1974 in Oxford gepromoveerd op gedragsonderzoek bij mezen en heeft zich daarna ontwikkeld tot een internationaal erkend expert in de biologie en genetica van veroudering. In 2008 ontving ze de prestigieuze Darwin-Wallace Medal en sinds 2009 voert ze als ridder in de Order of the British Empire de eretitel Dame. Op zondag 20 augustus was Partridge hoofdspreker op de gezamenlijke congresdag van de International Society for Evolution, Medicine & Public Health en de European Society for Evolutionairy Biology in Groningen.

Geen limiet
‘Het echte verhaal is altijd een stuk complexer dan een enkel experiment kan onthullen’, zegt de zorgvuldig formulerende Partridge. Ze heeft weinig op met speculatie: ‘dat weten we nog niet’, ‘echt bewezen is het niet’ en ‘we hebben eigenlijk nog geen flauw benul’, zegt ze met enige regelmaat opvallend monter. ‘Veroudering is nog echt een mysterie voor de wetenschap.’ Ook de controverse over de maximale levensduur van mensen is volgens haar nog niet beslecht. ‘Er zijn onderzoekers die denken dat de menselijke levensduur geen limiet heeft en er zijn er die menen dat we niet veel ouder dan 120 jaar kunnen worden. Het echte antwoord laat nog op zich wachten’, aldus Partridge. ‘Of de huidige uitschieters ook de absolute grens vormen, zal wel snel duidelijk worden. Er is immers al een hele generatie opgegroeid die het aan niets heeft ontbroken.’

Onsterfelijk
‘Veroudering is een evolutionaire paradox. Een organisme ontwikkelt geen genen die hemzelf schade berokkenen en zelfs de dood tot gevolg hebben. Veroudering is ook niet iets onvermijdelijks: zoetwaterpoliepen zijn onsterfelijk. Walvissen kunnen meer dan 200 jaar oud worden, terwijl spitsmuizen maar een jaar oud worden. Dat heeft niet alleen met grootte te maken, want Brandts vleermuizen wegen maar 8 gram en kunnen wel 39 jaar oud worden’, vertelt Partridge. ‘De meest waarschijnlijke verklaring is dat processen die voor een organisme van groot belang zijn voor groei en reproductie op latere leeftijd juist leiden tot afwijkingen en allerlei anderen problemen. Veroudering is een neveneffect van het onvermogen van natuurlijke selectie om alles op latere leeftijd bij elkaar te houden. Doordat we als mensen met veel kunst- en vliegwerk steeds langer blijven leven, krijgen we er ook meer last van’, zegt Partridge glimlachend. ‘Een evolutionaire vuistregel is ook dat veroudering minder snel verloopt bij diersoorten die een weinig risicovolle levenswijze hebben, die bijvoorbeeld vliegen of in bomen wonen. In dat opzicht heeft de oermens de problemen over zichzelf afgeroepen door het bos te verlaten.’

Oeroude netwerken
De ontdekking van de Amerikaanse moleculair bioloog Cynthia Kenyon in 1993 dat de nematode C. elegans door één simpele mutatie twee keer zo lang bleef leven, leidde volgens Partridge tot een doorbraak in het verouderingsonderzoek. ‘We moesten even flink achter onze oren krabben’, aldus Partridge, ‘maar vervolgonderzoek in andere modelorganismen toonde aan dat evolutionair al vroeg geconserveerde signaalroutes een grote rol spelen in veroudering.’ Het gaat om oeroude netwerken rond signaalstoffen met afkortingen als FOXO, IGF-1 en TOR, die allemaal een rol spelen bij voedselwaarneming of verwerking van voedingstoffen. ‘Dat verklaart waarschijnlijk waarom dieetrestrictie zo’n robuust levensverlengend en gezondheidsverhogend effect heeft. Extreem weinig eten verlengt de levensduur, maar het is voor mensen bijzonder moeilijk hiervoor de zelfdiscipline op te brengen.’

Dood neervallen
‘We willen graag lekker eten, zo lang mogelijk gezond leven en dan dood neervallen’, zegt Partridge, ‘maar dat is nogal lastig, want zo werkt evolutie nu eenmaal niet.’ Zelf ziet ze zeker perspectief voor pillen die het verouderingsproces vertragen. Ze noemt rapamycine en metformine – reeds geteste geneesmiddelen voor respectievelijk afweeronderdrukking en type 2-diabetes – als twee veelbelovende kandidaten. ‘Zo’n anti-verouderingspil moet waarschijnlijk een combinatie van actieve ingrediënten bevatten om effectief te zijn en alleen voor een specifieke groep mensen werken. Ik verwacht dat zulke pillen binnen tien jaar op de markt komen. Als ik nog de kans krijg, zal ik ze zeker slikken. En – als je ziet wat voor wanhopige dingen sommige mensen nu al doen om jong te blijven – zal ik vast niet de enige zijn.’

Dit bericht verscheen in Bionieuws 13 van 26 augustus 2017.