Bionieuws

Plant & Dier

Traumatische seks op een zandbij

Twee mannetjes van het waaiertje copuleren met vrouwtjes die zich in het achterlichaam van een zandbij bevinden. Foto: Wolfgang Rutkies

Waaiervleugelige insecten of waaiertjes (Strepsiptera) leiden een bizar bestaan. Vrouwtjes leven als parasiet in een ander insect, mannetjes vliegen vrij rond. De paring vindt plaats op de gastheer van het vrouwtje, die daar met haar kopborststuk uitsteekt. Het is een ruwe aangelegenheid, beschrijven Duitse entomologen nu (Scientific Reports, 29 april online): het mannetje prikt zijn penis dwars door haar huid heen.

De onderzoekers bestudeerden het seksueel gedrag van het waaiertje Stylops ovinae, parasiet van de grijze zandbij (Andrena vaga). Jonge larven van het waaiertje klimmen op een passerende bij, reizen mee naar haar nest, vreten zich naar binnen in een bijenlarve en ontwikkelen zich daar via verdere larvenstadia tot pop en volwassen insect. Mannetjes vliegen vervolgens uit met hun typerende waaiervormige vleugels, vrouwtjes blijven als parasiet in het achterlijf van hun gastheer. De vrouwtjes missen ogen, antennen, vleugels en poten, hebben slechts enkele monddelen en amper geslachtsorganen. Hun duizenden eicellen drijven los in de lichaamsvloeistof, de hemolymfe. Na bevruchting ontwikkelen die zich tot larven die via een geboortekanaal het lichaam van hun moeder verlaten. Dan begint de cyclus opnieuw.

Van de paring was het fijne nog niet bekend. De mannetjes leven slechts enkele uren, dus het moet snel gebeuren. Vrouwtjes lokken hen met geurstoffen en verdoven hun gastheer-bij om het samenzijn mogelijk te maken. Een mannetje beklimt zo’n bij en zoekt het vrouwtje. Het idee was dat hij zijn sperma in de opening van het geboortekanaal loost, maar dat blijkt niet te kloppen. Terwijl het vrouwtje onbeweeglijk blijft, slaat hij zijn uitklapbare, haakvormige penis in een dikwandige instulping die voor het geboortekanaal ligt en met een cuticula is afgesloten. Deze inseminatie is traumatisch: de cuticula van het vrouwtje raakt beschadigd. Later komt er zwart littekenweefsel op de steekwond.

De biologen denken dat mannetjes met deze methode selectie van sperma door vrouwtjes omzeilen. De zaadcellen komen in de hemolymfe en kunnen direct op de eicellen afgaan. Nadat de vrouwelijke geslachtsorganen in onbruik waren geraakt, zouden die nagenoeg verdwenen zijn. Tenslotte ontstond de dikwandige instulping om de prikken van de penis op te vangen, een soort nepvagina.