Bionieuws

Nomen est Omen

Stroperige korrels

Scanning EM-beeld van meningokokken (Neisseria meningitidis), met het karakteristieke dubbele zaadkorrel voorkomen. Bron: Wikimedia

Neisseria meningitidis

Voor velen zal het als een flinke verrassing komen, maar de levensgevaarlijke meningokokkenbacterie tiert welig in de keel- en neusholte van ongeveer een vijfde van de Nederlanders. Gelukkig doet hij daar doorgaans weinig kwaad; slechts een enkeling wordt daadwerkelijk ziek. Pubers lopen daarbij een verhoogd risico. Aangezien meningokokken type W momenteel in opkomst is in Nederland, krijgen daarom de meeste 14-jarigen in oktober en november van dit jaar en vaccinatie tegen de meningokoktypes A, C, W en Y. En dat is wel zo verstandig.

De bacteriën maken namelijk gebruik van een slimme truc om het lichaam binnen te dringen. Door samen te klonteren vormen ze een honingachtige vloeistof die zich kan aanpassen aan de vorm van bloedvaten (Cell, 9 juli). Het zijn precies deze samenklonteringen met stroperige kwaliteiten die de meningokokken helpen een mens succesvol te infecteren. Lukt het de bacteriën het bloed of zenuwstelsel te bereiken, dan leidt dat tot bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking.

Alhoewel een alumnus van de Universiteit Leiden de meningokokkenziekte in 1806 voor het eerst beschreef, was het de Oostenrijkse patholoog en bacterioloog Anton Weichselbaum die de bacterie in 1887 als eerste isoleerde en de naam Diplococcus intracellularis meningitidis gaf. De genusnaam komt van de Griekse woorden diplo en kókkos en verwijst naar de vorm van de bacterie, een dubbele zaadkorrel. De soortaanduiding verwijst naar cellen in de hersenvliezen, de plaats waar de bacterie schade aanricht. Intracellularis betekend ‘in de cel’ in Latijn; meningitidis komt uit het Grieks en betekent ‘van de membranen’. Weichselbaum noemde de bacterie dus eigenlijk een dubbele zaadkorrel in de cel van membranen. Wie de bacterie onder een microscoop bekijkt, snapt zijn keuze. Toch wordt het genus Diplococcus tegenwoordig niet meer gebruikt. Meningokokken behoren nu tot het genus Neisseria, vernoemt naar de ontdekker van gonorroe: de Duitse arts Albert Ludwig Sigesmund Neisser.

Dit interview is onderdeel van het themanummer Vaccinatie

Dit bericht verscheen in Bionieuws 14 van 22 september 2018.