Bionieuws

Plant & Dier

Przewalskipaarden zijn niet wild

Het przewalskipaard stamt volgens nieuw onderzeok af van paarden die 5500 jaar geleden gedomesticeerd zijn door de Botai in Noord-Kazachstan. Foto: Lee Boyd

Het przewalskipaard blijkt geen wild paard te zijn, maar een verwilderde afstammeling van gedomesticeerde paarden.

'Het droevige deel van het verhaal is dat er geen wilde paarden meer leven op aarde. Dat zal een grote schok zijn voor de vele biologen die przewalski’s bestuderen. Ze dachten dat ze de laatste wilde paarden onderzochten. Het is geen echt verlies in biodiversiteit, maar zo voelt het wel. We dachten dat er nog een laatste wilde soort was, maar weten nu dat alle wilde paarden zijn uitgestorven.’ Dit zegt de Amerikaanse archeozoöloog Sandra Olson van het Biodiversity Institute van Kansas University. Zij is coauteur van een publicatie in Science van 23 februari waarin op basis van genoomonderzoek blijkt dat het przewalskipaard een verwilderde afstammeling is van gedomesticeerde paarden uit Noord-Kazachstan.

Paardengenomen
De ontdekking is een totaal onverwachte uitkomst van genoomanalyses die een groot internationaal team deed aan 42 vroege paardengenomen uit archeologische opgravingen. Die vergeleken ze onder meer met 46 reeds gepubliceerde genomen van vroege en moderne paarden, in de zoektocht naar de plek waar paarden gedomesticeerd zijn. De zogeheten botai-cultuur in de Centraal-Aziatische staat Kazachstan leek hierbij het meest beloftevol. Daar zijn bij archeologische opgravingen een groot aantal paardenresten gevonden met een ouderdom van zo’n 5.500 jaar, met aanwijzingen dat deze paarden getemd waren en zelfs werden gemolken (Science, 2009). Ook nu drinken inwoners van Kazachstan nog paardenmelk, vaak in de vorm van de gefermenteerde licht-alcoholische drank kumis. Uit de genoomanalyses blijkt duidelijk dat gedomesticeerde paarden vanaf vierduizend jaar geleden niet afstammen van deze botai-paarden.

Archeologische opgravingen met botmateriaal van paarden op de
Botai-vindplaats in Noord-Kazachstan in 2017. Foto Alan Outram,
University of Exeter.


‘Dit was een grote verrassing’, aldus Olson. ‘Al snel nadat wij in 1993 met de opgravingen in Botai startten was ik ervan overtuigd dat we de eerste gedomesticeerde paarden hadden gevonden. We wilden dit ook bewijzen, maar gebaseerd op het dna-onderzoek zijn botai-paarden dus niet de voorouders van het moderne gedomesticeerde paard, maar staan ze wel mede aan de wieg van het przewalskipaard.’ Het verwilderen van de przewalskipaarden heeft wel sporen nagelaten. Zo verloren ze de luipaardvlekken die kenmerkend zijn voor botai-paarden. Het allel dat voor dat vlekkenpatroon verantwoordelijk was, raakten ze mogelijk kwijt door natuurlijke selectie omdat het allel ook nachtblindheid veroorzaakt, speculeren de onderzoekers.

Sommige botaipaarden droegen genen die wijzen op een witte vacht met luipaardvlekken. Foto Ludovic Orlando, bewerking Sean Goddard en Alan Outram.

Przewalskipaarden zijn in 1878 op de Mongoolse steppen ontdekt door de Russische kolonel Nikolaj Przjevalski en werden lang beschouwd als een nog in het wild levende voorouder van de moderne paarden. Tegenwoordig worden ze meestal gezien als een ondersoort van het uitgestorven wilde paard – Equus ferus przewalskii – maar volgens Olson wordt over de taxonomische status nog hevig gedebatteerd. Het przewalskipaard telde in 1977 wereldwijd nog maar driehonderd dieren en geldt als een voorbeeld van een succesvolle herintroductie van een wilde soort uit dierentuinen naar zijn natuurlijke habitat in Mongolië. Op de Rode Lijst van de IUCN heeft deze ondersoort sinds 2015 de status ‘bedreigd’.

Vraagtekens
'Tamelijk opmerkelijk en verbazingwekkend, vooral de conclusie dat przewalskipaarden van gedomesticeerde paarden afstammen. Ik viel bijna van mijn stoel ’, zegt zoöhistoricus Cis van Vuure, die in 2014 aan de Vrije Universiteit Amsterdam promoveerde op de feiten en beeldvorming rond het Europese wilde paard en Poolse konikpaarden. ‘Het is een gerenommeerde groep onderzoekers en de dna-analyses zullen best goed zijn uitgevoerd. Toch zet ik mijn vraagtekens bij de interpretaties. Want hoe verklaar je bijvoorbeeld dat het nu maar niet lukt om przewalskipaarden te domesticeren, terwijl ze zelf dus zouden afstammen van paarden die al gedomesticeerd waren? Ik ben nog niet overtuigd.’

Dit artikel verscheen in Bionieuws 4 van 24 februari 2018.