Bionieuws

Mens & Maatschappij

Per abuis

De 21ste eeuw is uitgeroepen tot Eeuw van de Biologie, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat er onder het grote publiek nog de nodige hardnekkige misvattingen heersen over biologische concepten en begrippen. In de aanloop naar de Week van de Biologie van 1-7 oktober gaan Bionieuws en het NIBI op zoek naar de 25 grootste misvattingen in de biologie. Help mee deze misvattingen boven tafel te halen en Nederland een beetje biowijzer te maken.

Stuur je misvattingen naar redactie@bionieuws.nl of plaats ze op de site weekvandebiologie.nl. Daar vind je ook de longlist van ingezonden misvattingen.

De drie misvattingen van deze week:

Haren groeien door na de dood

André van Raalte, biologiedocent Vechtstede College in Weesp:
‘Ik hoor het regelmatig bij mijn leerlingen, en zelf dacht ik ook lang dat haren na de dood nog even doorgroeien. Films en series zijn vermoedelijk de boosdoener; daarin zie je nog wel eens dat een lijk wordt opgegraven en dat het haar flink is gegroeid.
Maar dat kan gewoon niet. Wel kan een man na overlijden nog stoppels in zijn gezicht krijgen, maar dat heeft met haargroei niets te maken. Daarvoor is voeding en doorbloeding nodig, processen die na de dood stil komen te liggen. In werkelijkheid trekt de huid zich terug door uitdroging. Ook nagels lijken hierdoor na de dood langer dan voorheen.

Een aangeraakt reekalfje wordt verstoten

Koos Dijksterhuis, schrijver en columnist voor Trouw:
‘Het is goed dat mensen denken dat een aangeraakt reekalfje verstoten wordt door de moeder – dan blijven ze er tenminste vanaf. Ik kan ook niet bewijzen dat het niet klopt, maar volgens mij is het een mythe die maar blijft ronddwalen. Ik ken niemand die ooit een reekalfje heeft gevonden. Het is een onbewezen aanname, waarvoor ik weleens bewijs zou willen zien. Maar de misvatting kan zeker geen kwaad, je moet sowieso van die beestjes afblijven. Het is net als met egels die massaal bij de opvang binnen stromen, en zeehondjes die halsoverkop naar Lenie worden gebracht als ze heel even zonder moeder zijn. Nergens voor nodig. Overigens hebben reeën weinig te vrezen van wandelaars die het kalfje ontdekken, maar des te meer van honden en jagers.’


Vaccinaties veroorzaken autisme

Elvira de Lange, postdoc duurzame gewasbescherming bij de Universiteit van California Davis:
‘Er is geen enkele link tussen vaccinaties en autisme. Vaccinaties kunnen bijwerkingen veroorzaken, maar autisme is niet een daarvan. De arts Andrew Wakefield publiceerde de vermeende link tussen BMR-vaccinatie en autisme in 1998 in het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet. De arts bleek een fraudeur. The Lancet trok het artikel in 2004 terug en Wakefield werd uit zijn ambt gezet. Ander wetenschappelijk bewijs voor een link tussen vaccinatie en autisme werd nooit gevonden. Deze misvatting is gevaarlijk, omdat het sommige ouders laat twijfelen over het inenten van hun kinderen. Sinds de invoering van vaccinaties is de kindersterfte spectaculair gedaald, dus laat er geen onduidelijkheid bestaan over de effectiviteit van vaccinaties.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 9 van 19 mei 2018.

----

Voedselvraag vereist meer agrarisch areaal

Rudy Rabbinge, emeritus universiteitshoogleraar duurzame ontwikkeling en voedselzekerheid in Wageningen:
‘In de 20ste eeuw is de wereldbevolking van circa 1,5 miljard naar 7 miljard gestegen, toch is de voedselbeschikbaarheid per hoofd van de bevolking toegenomen. Dit komt voor meer dan 80 procent door hogere opbrengsten per hectare – ‘groene revoluties’ – en voor minder dan 20 procent door areaaluitbreiding. Ook de in Afrika benodigde omvangrijke groei van lokale voedselproductie is te realiseren op niet-marginale landbouwgronden. Minimaal is
een verdubbeling haalbaar. Zelfs in andere werelddelen, inclusief Europa, kan de productiviteit per hectare nog omhoog door inzet van de goede gronden en de beste ecologische middelen. Een uitbreiding van het landbouwareaal is mondiaal gezien dus niet nodig.


Een ei is de menstruatie van een kip

Lieke Dekker, bioloog bij het Wetenschapsknooppunt en het Universiteitsmuseum Utrecht:
‘Arjen Lubach dreef in zijn programma Zondag met Lubach de spot met foodies van The Green Happiness die ervan overtuigd zijn dat je een kippenei als menstruatie kan zien. En ook op internet lees je over pubermeisjes die om die reden geen ei meer willen eten. Ik vind vooral het een hele grappige misvatting, omdat het zo smerig klinkt. En op het eerste gezicht kun je ook denken: er zit misschien wel wat in. Maar het is onzin natuurlijk: menstruatie is de afscheiding van de baarmoeder, en kippen hebben geen baarmoeder. Kippen hebben wel een eileider, maar die komt uit in de cloaca, niet in een baarmoeder.’


Paardenbloempluisjes veroorzaken hooikoorts

Harmen Venema, biologiedocent Scholengemeenschap Lelystad:
‘Ik snap de verwarring: het hooikoortsseizoen overlapt deels met het moment waarop de pluisjes van paardenbloemen door de lucht dwarrelen, net als die van
wilgen en populieren. Maar op die pluisjes zit natuurlijk niet het stuifmeel dat de allergische reacties veroorzaakt; de pluisjes zijn vruchtbeginsels van een uitgebloeide paardenbloem op zoek naar een geschikte plek om te kiemen. Pollen zijn juist onbevruchte mannelijke sporen van zaadplanten. Die zitten er bij de paardenbloem alleen op wanneer hij nog geel is. Het is vooral een psychologisch effect waardoor mensen het benauwd denken te krijgen van al die pluisjes. En het helpt natuurlijk ook niet mee dat het icoontje van de pollenradar-app een uitgebloeide paardenbloem is.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 8 van 28 april 2018.

-----

Een foetus is een perfecte parasiet

Tessa Roseboom, hoogleraar vroege ontwikkeling en gezondheid, AMC:
‘Veel mensen zijn in de veronderstelling dat een baby in de baarmoeder alles aan de moeder onttrekt wat het nodig heeft. Zo werkt het niet; wanneer een moeder te weinig of ongezond eet, heeft dat wel degelijk effect op de ontwikkeling van het kind, met verstrekkende gevolgen voor het latere leven. Ook bestaat onterecht – zelfs onder verloskundigen – het idee dat de foetus de eerste maanden beschermd zou zijn tegen bijvoorbeeld roken of alcohol. Ook al functioneert de placenta dan nog niet, en zijn de bloedsomloop van moeder en foetus gescheiden, toch is het ongeboren kind gevoelig voor de omgeving: de moeder. Juist in de eerste drie maanden moet je heel voorzichtig zijn.’


De mens is een naakte aap

Midas Dekkers, bioloog en schrijver: ‘Als er een aap niet naakt is, dan zijn wij het wel. We vertonen ons hooguit naakt onder de douche, in de slaapkamer of op het naaktstrand. De misvatting danken we aan een ongelukkige vertaling van het populaire boek The Naked Ape van Desmond Morris, dat kreeg vijftig jaar geleden de titel De naakte aap. In het Engels kan naked zowel ‘naakt’ als ‘kaal’ betekenen, maar we zijn natuurlijk een kale aap. Een kale aap die zichzelf aankleedt. Gelukkig is de fout in de Nederlandse jubileumeditie nu eindelijk hersteld. Voor onze kaalheid zijn veel leuke verklaringen bedacht. We hebben nog wel haartjes, maar die zijn zo miniem dat we het label ‘kaal’ ruimschoots verdienen.’


Biologische groenten zijn gezonder

Jac Niessen, wetenschapsvoorlichter Wageningen University & Research: ‘Bij de productie van biologische groenten en biologisch fruit komt geen kunstmest of pesticide te pas. Dat is waarschijnlijk de belangrijkste reden waardoor veel mensen veronderstellen dat het gezonder is. Maar er is geen onderzoek dat daarop
wijst. De productiewijze mag misschien verschillen tussen biologisch en niet-biologisch, maar in het uiteindelijke product zitten nagenoeg dezelfde stoffen. Er zitten hoogstens minieme hoeveelheden pesticiden op bijvoorbeeld een niet-biologische paprika, maar daar zijn duidelijke richtlijnen en regelmatige controles voor. Dat heeft geen enkel effect op de gezondheid. Biologische groenten hebben door hun tragere groei hoogstens een iets hogere concentratie aan droge stof.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 7 van 7 april 2018.

-------

Zuurstofarm bloed is blauw

Jelka Meijer, biologiedocent aan het Martinuscollege in Grootebroek: ‘Vooral in de onderbouw hoor ik vaak dat leerlingen denken dat zuurstofarm bloed echt blauw is. In alle plaatjes in biologieboeken en in Binas wordt zuurstofarm bloed met een blauwe kleur afgebeeld, en ook als je naar je pols kijkt lijken je aderen blauw. Niet heel gek dus dat ze dat denken. Uit voorzorg vertel ik tegenwoordig expliciet bij schematische plaatjes dat het niet echt is, en dat het puur bedoeld is om de materie te verduidelijken. Dat geldt ook voor lymfe die vaak groen is afgebeeld, of huidlagen die allerlei kleurtjes krijgen. Schematische plaatjes zijn veel inzichtelijker dan een foto, maar kunnen wel verwarring veroorzaken. Het zou goed zijn als ook het boek vermeldt dat een tekening ter illustratie is en niet de realiteit.’


Alles uit de natuur is goed voor je

Marga van Zundert, freelance wetenschapsjournalist: ‘Ik verbaas mij er telkens weer over hoe wijdverspreid deze gedachte is, de natuur heeft immers ook ziekmakende bacteriën en virussen tot stand gebracht. Toch merk ik dat bij veel vrienden de opvatting heerst dat puur natuur per definitie gezond is. Maar neem bijvoorbeeld abrikozenpitten die jarenlang in de supermarkt te krijgen waren als ‘superfood’. Abrikozenpitten bevatten zeer hoge concentraties amygdaline, een stof die in de darmen wordt omgezet tot het giftige waterstofcyanide. Een paar pitten zijn al genoeg om ziek te worden, en afgelopen jaar is iemand zelfs bijna overleden door dit product. Overigens zorgt de omgekeerde gedachte ook voor problemen, het idee dat alles wat de natuur niet heeft bedacht slecht is.’


Genetisch gemodificeerd voedsel is ongezond

Lotte van den Berg, netwerkcoördinator Bètapartners Amsterdam: ‘Ik zie het regelmatig in de krant of op de televisie: groeperingen die fel tegen het genetisch modificeren zijn van voedsel. En dat terwijl er geen enkel bewijs is dat het gevaar vormt voor de volksgezondheid. Dat is echt kwalijk, zeker wanneer je bedenkt dat genetische modificatie een belangrijke rol kan spelen in het oplossen van de wereldvoedselproblematiek. Je kunt gewasopbrengst opkrikken, extra vitamines toevoegen, of planten bijvoorbeeld beter laten groeien bij droogte of op voedselarme grond. Maar blijkbaar overheerst bij een deel van het publiek toch angst. Angst voor het onzichtbare en onnatuurlijke. Rationele argumenten helpen helaas niet; het is een emotioneel debat. Jammer, want het tegenhouden van genetische modificatie kan mensenlevens kosten.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 6 van 24 maart 2018.

-----

De mens is ontstaan uit een chimpansee

Agnes Stoute, biologiedocent Rijswijks Lyceum: ‘Het klopt dat het dna van mens en chimpansee voor ongeveer 98 procent overeenkomt, maar dat betekent niet dat we uit de chimpansee of andere mensaap zijn ontstaan. Toch denken veel leerlingen dat er ooit een groep chimpansees was, en dat een deel van die groep in mensen is veranderd en het andere deel aap is gebleven. Volstrekte onzin natuurlijk. En alhoewel stambomen in biologieboeken duidelijk laten zien dat we een gemeenschappelijk voorouder hadden, blijkt dat concept lastig. Leerlingen zijn zich er meestal niet van bewust dat er vroeger soorten leefden die er nu niet meer zijn. Ook films als The Planet of the Apes – waarin een aap binnen een generatie menselijke eigenschappen ontwikkelt – dragen vermoedelijk bij aan deze misvatting, ook bij volwassenen.


In de natuur is alles in evenwicht

Arthur Oosterbaan, conservator bij Ecomare: ‘Veel mensen hebben het idee dat wilde natuur een soort paradijs is, waar geen honger of dood is, en planten en dieren in evenwicht met elkaar samenleven. In de realiteit is dat grote onzin – net als het idee dat het vanzelf goed gaat wanneer je een omheind gebied als natuur bestempelt. Dat evenwicht is er niet. Aantallen van soorten fluctueren. In de laatste ijstijd was hier bijvoorbeeld een hele rijke megafauna, met mammoeten en steppe-wisenten. Die is helemaal verdwenen door natuurlijke processen. Dat soort ontwikkelingen zie je heel regelmatig optreden; als er een nieuwe soort in een gebied verschijnt, verschuift het hele ecosysteem. Dat is de natuur. Het idee van een natuurlijk stabiel evenwicht is een illusie.’


Biologen hoeven niet te kunnen rekenen

Peter Klaren, dierfysioloog aan de Radboud Universiteit: ‘Biologie is bij uitstek een deterministische wetenschap en een grote kruisbestuiving van wiskunde, natuurkunde en scheikunde. Een echte bètawetenschap waar formules een belangrijke rol spelen. Toch heerst het beeld dat je als bioloog zonder wiskunde – A of B – door het leven kan, een beeld dat ook binnen de biologie gecultiveerd lijkt te worden. Het summum is de uitgave Statistics for Terrified Biologists, for statistically terrified biology students and faculty. Studenten én staf! Maar je kunt nooit in taal uitdrukken wat een wiskundige formule in één oogopslag toont. Eigenlijk is het triest. Zelfs uit wetenschappelijke artikelen haal ik wel eens simpele rekenfouten. Ik snap dat het ingewikkeld kan zijn, maar dat betekent niet dat we ons erbij neer moeten leggen.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 5 van 10 maart 2018.

-----

Meestoken van hout in energiecentrales bevordert de duurzaamheid

Ecoloog Louise Vet, directeur van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW): ‘Deze hardnekkige misvatting blijft maar rondzingen omdat politiek zo zwaar is ingezet op de bijstook van biomassa om klimaatdoelstellingen te halen. De bijstook betreft echter vooral houtsnippers, waarvoor ze in Amerika massaal bossen kappen. Hoe je het ook wendt of keert: meestoken van hout is geen effectieve manier om de uitstoot van broeikasgas te verlagen. Verbranden van hout levert zelfs meer CO2 dan verbranden van kolen of gas. En zelfs als je voor iedere gekapte boom inderdaad een nieuwe aanplant, dan nog moet je jarenlang wachten tot die CO2 is opgenomen. Laten we dus vooral inzetten op energiebesparing en directe manieren om zonlicht te gebruiken voor energie.’


Het immuunsysteem van baby’s is onrijp

Rijksvaccinatieprogrammamanager Hans van Vliet van het RIVM: ‘Fruit is onrijp; het immuunsysteem van pasgeborenen is in ontwikkeling, maar kan de buitenwereld gewoon aan. Toch stellen sommige jonge ouders vaccinatie uit, omdat het immuunsysteem van de baby al die prikken niet zou aankunnen. Dat is niet waar. Wel is het immuunsysteem van baby’s in een andere fase van ontwikkeling: een deel werkt op een lager pitje, omdat het tijdens de zwangerschap niet de moeder mag afstoten. Met onrijpheid heeft dat niets te maken, een immuunsysteem ontwikkelt zich een leven lang. Bovendien is uitstel van vaccinatie onverstandig, bijvoorbeeld in het geval van kinkhoest. Daar reageren baby’s veel heftiger op dan iets oudere kinderen.’


Vrouwen bevallen door hun plasbuis

Anna de Vries, biologiedocent CSG Liudger in Drachten: ‘Ieder jaar verbaast het mij opnieuw wanneer leerlingen van nota bene de bovenbouw vragen hoe het kan dat een baby door de plasbuis of anus ter wereld komt. Het zijn overigens meestal jongens die denken dat vrouwen net als zij twee en niet drie uitgangen hebben. Alhoewel het in de onderbouw allemaal prima en helder is uitgelegd, blijft het blijkbaar niet hangen. Vermoedelijk heeft de misvatting te maken met de vage uitleg die ze van hun ouders meekrijgen, bijvoorbeeld dat kinderen worden “uitgepoept”. Er ligt toch nog vaak een taboe op dit soort onderwerpen, maar je kunt het beestje toch maar beter bij zijn naam noemen.’

Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 4 van 24 februari 2018.

-----

Biologie is een beschrijvende wetenschap

Medisch bioloog en NIBI-voorzitter Stanley Brul (UvA): ‘Biologen worden nog vaak gezien als waarnemers van natuurverschijnselen, die nieuwe soorten verzamelen en beschrijven. De biologie heeft daardoor nog sterk het imago van een beschrijvende wetenschap, terwijl we dat punt allang gepasseerd zijn. We zijn doorgedrongen tot de bouwstenen van het leven en via de moleculaire biologie en biochemie uitgegroeid tot een verklarende en voorspellende wetenschap, met grote implicaties voor duurzaamheid en gezondheid. Biologen zijn het die de medische wetenschap vorm geven door de mechanismen achter veel voorkomende ziekten te ontrafelen We verdienen meer publieke erkenning voor onze verklarende en voorspellende zeggingskracht.’


Homoseksualiteit komt in de natuur niet voor

Docent biologie Bastiaan Kikkert van het Veenlanden College in Mijdrecht: ‘Elke keer weer ben ik verbaasd, wanneer ik leerlingen hoor zeggen dat homoseksualiteit alleen voorkomt bij mensen en dat het onnatuurlijk is. Onderzoek heeft al lang aangetoond dat homoseksualiteit en andere vormen van seksualiteit juist vrij algemeen voorkomen in de dierenwereld, bij zowel gewervelde als ongewervelde dieren. Er zijn tevens dieren die biseksueel of hermafrodiet zijn en ook transgenders zijn in de natuur niet vreemd. Het driebandanemoon- of clownvisje – hoofdrolspeler in de film Nemo – kan, zodra de omstandigheden daarom vragen, veranderen van geslacht. Onnatuurlijk is het in ieder geval niet.’


Eigenschappen evolueren omdat ze ‘goed voor de soort’ zijn
Evolutiebioloog Martine Maan (RUG): ‘Het is een wijdverbreid misverstand, dat ik tot mijn frustratie regelmatig tegenkom - in de krant, op de radio en in gesprekken met niet-biologen. Sterker nog, zelfs gediplomeerd biologen maken deze fout soms. Men denkt dat eigenschappen die het voortbestaan van een soort ten goede komen, ondanks de kosten voor de drager, door natuurlijke selectie worden behouden en zelfs verspreid. Zo werkt evolutie vrijwel nooit. De eigenschap om goede dingen voor de soort te doen, ten koste van het eigen succes, staat haar eigen handhaving in de weg. Het omgekeerde komt wèl voor: the tragedy of the commons.'


Deze drie misvattingen verschenen in Bionieuws 3 van 10 februari 2018.

-----

Bovenstaande misvattingen komen op de longlist op de site weekvandebiologie.nl. Hier kan iedereen zijn of haar favoriete biologische misvattingen kwijt. Plaats hem met toelichting op de site, of mail naar redactie@bionieuws.nl.

www.weekvandebiologie.nl