Bionieuws

Column

Nepnieuws

Zoek de verschillen. In het midden de nieuwe onderkende orang-oetan-soort (Pongo tapanuliensis), links de Sumatraanse orang-oetan (Pongo abelli) en rechts de orang-oetan van Borneo (Pongo pygmaeus). Beeld UTZ - Universität Zürich

Op 6 november ontving ik een intrigerende voicemail op mijn mobiele telefoon van mijn leermeester, de emeritus hoogleraar paleontologie Bert Boekschoten. ‘Dag Gert, met Bert’, zo begon het bericht. ‘Ben even getroffen door die zogenaamde nieuwe soort orang-oetan. Een totaal onverantwoorde taxonomische actie die in mijn ogen de biologie beschadigt. Het soortbegrip is al heel discutabel en als je dan zo’n lokaal rasje van die orang-oetans een aparte naam gaat geven, dan kun je hondenrassen ook wel aparte soortnamen geven.’

‘Je moet je realiseren dat orang-oetans als fossiel overal gevonden worden in Zuidoost-Azië – op Borneo, Sumatra en Java – en vanaf de laatste ijstijd tot 15 duizend jaar geleden een continuüm vormden. Ik vind het een interessante kwestie. Ik signaleer het. Hartelijke groet, dit was Bert.’ Het karakteriseert Boekschoten ten voeten uit: welbespraakt, to the point en tot nadenken stemmend. Zijn wij in het vorige nummer van Bionieuws een doorgeefluik van nepnieuws geweest?

We waren zeker niet de enige die over de
‘nieuwe’ soort orang-oetan berichtte

We waren zeker niet de enige die over de ‘nieuwe’ soort orang-oetan berichtte: de meeste media pakten heel wat bombastischer uit. We baseren ons ook op een publicatie in peer-reviewed tijdschrift Current Biology met een hele trits aan gerenommeerde auteurs, waaronder de hier opgeleide primatoloog Carel van Schaik van de universiteit van Zürich. Toch valt er wel wat af te dingen op de ‘ontdekking’, zo valt ook te lezen op de Why evolution is true-blog van evolutiebioloog Jerry Coyne.

Bewijs
Zo is van de nieuwe soort maar één mannelijk exemplaar echt morfologisch onderzocht. De soorten zijn vooral onderscheiden op gedragsverschillen en genoomeigenschappen, waarbij er – opvallend genoeg – 10 tot 20 duizend jaar geleden nog genetische uitwisseling was tussen verschillende orang-oetanpopulaties op Sumatra en Borneo. De onderzoekers erkennen ook dat zij geen echt bewijs hebben voor reproductieve isolatie, de gouden standaard om soorten te onderscheiden.
Voor biologen zonder meer relevante informatie om zich een goed begrip over de kwestie te kunnen vormen.

Het is geen nepnieuws, maar het biologische verhaal is meestal complexer dan de simpele driedeling die berichtgeving doet vermoeden. Dat geldt ook voor de vraag of glyfosaat kankerverwekkend is en het uitsterven van driekwart van de insecten al afdoende bewezen is. Goed om te weten, maar misschien niet altijd geschikt om en plein public bij elkaar vliegen af te vangen.

De column verscheen in Bionieuws 19 van 18 november 2017