Bionieuws

Mens & Maatschappij

Lijdensweg van de gretige ijseter

IJs kan voor een onplezierige verrassing zorgen: brain freeze. Foto Linh Nguyen.

Vraag: wat is de oorzaak van ijshoofdpijn?

Op een benauwde, zweterige en net iets te hete zomerdag kan het verleidelijk zijn: het razendsnel naar binnen schrokken van een bak ijs of Slush Puppy. Alhoewel het misschien soelaas biedt tegen de hitte, kan de onvoorbereide ijseter voor een onplezierige verrassing komen te staan: een plotselinge en korte, maar in sommige gevallen minutenlang aanhoudende steek in het voorhoofd, ook wel bekend als brain freeze. Waar komt deze ijshoofdpijn eigenlijk vandaan?

Jammer genoeg is er weinig serieus onderzoek gedaan naar het alom bekende fenomeen, vermoedelijk doordat de steek in het hoofd weinig kwaad kan. Toch wist de 13-jarige Canadees Maya Kaczorowski in 2002 met een brain freeze-onderzoek in het kerstnummer van het British Medical Journal een tipje van de sluier op te lichten. Ze liet 145 medeleerlingen ijs eten, de ene helft in een redelijk beschaafd tempo, de andere helft moest in topsnelheid de boel naar binnen werken. De schrokkers hadden beduidend meer last van ijshoofdpijn: 27 procent tegenover 13 procent van de rustige eters. Wie brain freeze wil voorkomen, moet zich tijdens de daad van het ijs eten dus vooral een beetje inhouden. Kaczorowski is inmiddels databeveiligingsspecialist.


'Een plotselinge kouprikkel
waarschuwt het lichaam
om actie te ondernemen'


‘Het is op zich niet verrassend dat ijshoofdpijn bij snelle ijseters vaker voorkomt’, vertelt Thijs Eijsvogels, inspanningsfysioloog bij het Radboudumc. ‘Het gehemelte zit vol zenuwuiteinden. Wanneer daar iets kouds tegenaan komt, schrikt het lichaam daar verschrikkelijk van. Om de centrale organen in de borstkast en het brein te beschermen, moet de interne lichaamstemperatuur zo constant mogelijk worden gehouden; een plotselinge kouprikkel waarschuwt het lichaam om actie te ondernemen.’

Het lichaam zet daarom bij het eten van ijs soms een beschermingsmechanisme in werking. Eijsvogels: ‘De kouprikkel zorgt er in eerste instantie voor dat de zenuwen in het gehemelte de bloedvaten naar de hersenen vernauwen. Door deze vasoconstrictie gaat er minder snel warmte verloren en voorkomt het lichaam dat de hersenen te snel afkoelen. Tegelijkertijd is het brein extreem gevoelig voor fluctuaties in de bloedvoorziening, aangezien die van levensbelang is voor de zuurstofaanvoer. De bloedvaten aan de voorkant van het brein verwijden vervolgens net iets teveel om de vlak daarvoor geknepen bloedaanvoer weer aan te vullen. Op dat moment ontstaat er door een teveel aan bloed heel eventjes overdruk in het brein, met als gevolg de korte heftige steek in het voorhoofd.’

Bloedtoevoer
In 2012 ontdekten Ierse en Amerikaanse onderzoekers voor het eerst deze oorzaak van brain freeze (The Faseb Journal, april). Dertien gezonde volwassenen moesten ijskoud water door een rietje drinken, waardoor de vloeistof direct het gehemelte raakte. Ze monitorden de bloedtoevoer van verschillende slagaderen in het brein, terwijl de proefpersonen hun hand moesten opsteken bij last van ijshoofdpijn. Specifieke slagaders bleken bij overdruk de boosdoeners van alle ellende: de arteriae cerebri anteriores, de slagaders die zuurstofrijk bloed aanvoeren naar de grote hersenen.

De zenuw die het hele proces van de eerste hap ijs tot aan de steek in het hoofd in werking zet, is waarschijnlijk de zenuw die pijn in het gezicht en in de mond waarneemt, de nervus trigeminus ofwel drielingzenuw. Vlak achter het achterste gehemelte loopt een aftakking van deze zenuw, die in aanraking met ijs een oplawaai krijgt.

Slachtoffer
‘Als je ijs of iets anders kouds eet, kun je het dus maar beter direct in je wang stoppen’, merkt Eijsvogels op. ‘Daar komt geen prikkel richting het brein op gang. En mocht je toch onverhoopt slachtoffer worden van ijshoofdpijn, dan moet je je gehemelte zo snel mogelijk weer opwarmen. Je tong tegen het gehemelte leggen kan dan helpen, en anders gewoon een beetje lauw water drinken. Al met al kan het in ieder geval niet zoveel kwaad; ik heb nog nooit gehoord van mensen met langdurige klachten en je hoeft er zeker niet voor naar de dokter. Aangezien sommige mensen er meer last van hebben dan anderen, zou het misschien wel interessant zijn om te kijken of brain freeze overeenkomsten vertoont met symptomen van andere soorten hoofdpijn, zoals bijvoorbeeld migraine.’