Bionieuws

Column

Kalkoen

Het nu herbenoemde Archaeopteryx-fossiel uit Teylers Museum. Foto: Ghedoghedo

Het wordt door het Teylers Museum als een blijde boodschap gebracht: ‘nieuwe vogelachtige dinosoort ontdekt in Teylers’. Een val of frame waar de media massaal zijn ingetrapt: ‘Teylers Museum verrast door unieke oervogel’, ‘Fossiel in Teylers veel ouder dan gedacht’ en ‘Alsof je Monet een Van Gogh blijkt’. Onze oosterburen zijn in dit opzicht heel wat realistischer of objectiever: ‘Ur-Archaeopteryx ist gar geiner’. Het is een grote deceptie: het beroemde fossiel van oervogel Archaeopteryx in Haarlem is volgens Duitse onderzoekers afkomstig van een andere tak van gevederde dinosauriërs en is door hen herbenoemd tot Ostromia crassipes (BMC Evolutionary Biology, 2 december online).

De herinterpretatie is gebaseerd op nauwkeurige metingen aan lengteverhoudingen van een aantal vleugelbotjes en de vorm van het schaambeen van het fossiel. Op basis hiervan zou het fossiel meer verwantschap vertonen met een paar relatief recent in China ontdekte fossielen van het vogelachtige dinosauriërgeslacht Anchiornis. De Duitsers hebben vast nauwgezet hun werk gedaan, maar de ramp is er niet minder groot om.

Het Haarlemmer fossiel was voor paleobiologen een nationale trots: het oudste exemplaar van een van de beroemdste missing link-fossielen: Archaeopteryx lithographica. Zo genoemd omdat de oude veerafdrukken zo mooi zichtbaar waren in de lithografische kalksteen uit het jura van het Zuid-Duitse Solnhofen in het Altmühldal. Een stuk kalksteen dat na een gelukkige zwerfvlucht in Haarlem belandt. Archaeopteryx is een fossiele parel en ons eigen oerkalkhoentje. Lang niet zo compleet als de Archaeopteryx-exemplaren in Berlijn en Londen, maar wel het eerst gevonden exemplaar. De vondst dateert van 1855 en werd jarenlang versleten voor een pterosaurus, waardoor het meer dan een eeuw als Pterodactylus crassipes in het Teylers Museum lag.

De Haarlemse Archaeopteryx was een
pronkstuk met een prachtig verhaal

Tot de wederopstanding in 1970, toen nota bene de Amerikaanse oervogelexpert John Ostrom hem uit de vergetelheid ontrukte en tot Archaeopteryx lithographica
bevorderde. Dezelfde Ostrom wiens naam nu wordt ‘geëerd’ in de nieuwe herbeschrijving. De Haarlemse Archaeopteryx was een pronkstuk met een prachtig verhaal, maar verliest nu veel van zijn glans. Eerder zoiets als een Monet die een Wu Changshuo blijkt. Best een aardige Chinese schilder en tijdgenoot van Monet, maar toch een stuk minder bekend bij het grote publiek.

Bij het verlies van ons geliefde oerkalkhoentje past net als de traditionele kalkoen op de kerstdis een passend rouwproces. Iedereen smakelijke feestdagen toegewenst, maar laten we ons niet al te blij maken met een dood vogeltje.

Dit bericht verscheen in Bionieuws 20 van 9 december 2017.