Bionieuws

Mens & Maatschappij

‘Je weet nooit of een trend doorzet’

Microbioloog Arie van der Ende toont een meningokokkenkweek in zijn referentielab: ‘Ze doen meestal niks, maar kunnen in de bloedbaan echt een ravage aanrichten’. Foto: Moebius.

De nieuwe vaccinatiecampagne tegen bacteriële hersenvliesontsteking is tijdig opgestart, meent meningokokkenexpert Arie van der Ende. ‘Zo’n campagne rol je niet even uit, daar komt heel veel bij kijken.’

‘Het is een supervaccin, heel effectief, maar geen wondermiddel. Door nu jongeren vanaf 14 jaar te vaccineren, brengen we het reservoir aan meningokokken naar beneden. Dat betekent niet dat het aantal ziektegevallen meteen snel omlaag gaat. Vaccineren is vooral een investering in de toekomst’, zegt moleculair microbioloog Arie van der Ende (1953), hoofd van het Nederlands Referentielaboratorium voor Bacteriële Meningitis van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Zijn lab houdt in de gaten welke varianten van meningokokken er in Nederland circuleren. Zo zagen zij de tot voor kort hier zeldzame W-variant van de meningokok opkomen, waaraan sinds 2015 inmiddels zeker 35 Nederlandse inwoners zijn overleden. Dit leidde in september 2017 tot het besluit de vaccinatiecampagne op te starten, die momenteel door het RIVM wordt uitgerold.

Fragment uit de vaccinatiecampagne van het RIVM, waarvan ook de website deelditnietmetjevrienden.nl deel uitmaakt.

Opmars
‘Er zijn nu mensen die wijzen naar Engeland en roepen dat het besluit eerder had moeten vallen. Maar Engeland was zeker niet sneller. De opmars van de W-variant begon daar al in 2011, bij ons pas vanaf 2015. Hier was ook in 2016 sprake van een stijging, maar je weet nooit of zo’n trend doorzet. In Duitsland gebeurde dat niet, terwijl hier de W-variant in 2017 zijn opmars wel voortzette. Ik zat in de expertcommissie die adviseerde te gaan vaccineren. Dat zet een hele molen in werking. Zo’n campagne rol je niet even uit, daar komt heel veel bij kijken’, meent Van der Ende, die al 25 jaar werkt aan meningokokken. In het opgestarte Nederlandse Rijksvaccinatieprogramma krijgen peuters vanaf 14 maanden nu sinds juli het nieuwe ACWY-vaccin dat ook bescherming biedt tegen de W-variant meningokokken. Ook krijgen jongeren die net 14 jaar zijn of nog dit jaar worden nu een uitnodiging tot vaccinatie en in 2019 ontvangen alle jongeren tussen de 14 en 18 jaar een oproep.

Risicogroep
‘Er is simpelweg niet voldoende vaccin beschikbaar om heel Nederland in één keer te vaccineren en ook uit oogpunt van kostenefficiëntie is dat niet verstandig’, weet Van der Ende. ‘Je gaat een kankerpatiënt met een onbekend type tumor ook niet met alle kankermedicijnen behandelen. En we vaccineren ook niet lukraak tegen alle infectieziekten waarvoor een vaccin bestaat. Zo werkt onze gezondheidszorg niet.’ De specifieke aandacht voor de leeftijdsgroep van 14 tot 18 jaar komt doordat zij een duidelijke risicogroep vormt. ‘Besmetting met meningokokken komt het meest voor bij pubers, zij vormen het belangrijkste reservoir. Belangrijke risicofactoren voor besmetting met meningokokken zijn roken, cafébezoek, drinken en kussen. Allemaal dingen waarmee tieners graag experimenteren. Het vaccineren van die groep levert een relatief grote terugdringing van het reservoir op en daarmee een grote bijdrage aan de bescherming van de samenleving als geheel.’ Een bijkomend voordeel is dat de vaccinatie als ‘booster’ werkt op de vaccinatie die de tieners als het goed is als peuter hebben gekregen tegen de C-variant; hun afweer versterkt.

Ravage
‘Van de bevolking draagt 10 tot 20 procent de bacteriën ongemerkt bij zich in keel- en neusholte, maar bij pubers loopt dat op tot boven de 30 procent’, vertelt Van der Ende. ‘Die bacteriën doen meestal niks – ze leven op slijm en planten zich voort, maar je wordt er niet ziek van. Als je afweer verzwakt slaan ze toe en als ze in de bloedbaan terechtkomen kunnen ze echt een ravage aanrichten, vooral door bloedvergiftiging en hersenvliesontsteking. Op cellulair niveau zorgen de endotoxines van meningokokken voor een enorme storm die alles in de war stuurt’, aldus Van der Ende. ‘Dat verklaart waardoor er blijvende hersenschade kan optreden, soms amputaties nodig zijn en mensen er zelfs aan kunnen overlijden.’ Opmerkelijk aan het nieuwe W-type meningokok is dat de symptomen atypisch zijn: niet zozeer barstende hoofdpijn en paarsrode vlekken op de huid, maar vooral buikklachten en diarree. ‘Regelmatig zien de mensen het in eerste instantie aan voor een buikgriep en als de klachten in ernst toenemen is het soms al te laat. Een bacteriekweek kost minstens een dag, dus komt de dood soms al heel snel na de diagnose. Dat maakt het voor familie en vrienden extra traumatisch’, denkt Van der Ende. Dat een infectieziekte in een paar dagen een leven kan verwoesten, zijn Nederlanders niet meer gewend.

Dat een infectieziekte in een paar dagen
een leven kan verwoesten, zijn
Nederlanders niet meer gewend.
Scanning elektronenmicroscoopbeeld van meningokokken (Neisseria meningitidis), die het karakteristieke voorkomen in gepaarde bolletjes toont. Bron: Wikimedia


Het referentielab sequenst tegenwoordig het complete genoom van ingestuurde bacteriekweken en heeft daardoor de relatie met de uitbraak van meningokokken in Engeland compleet in kaart weten te brengen ( The Lancet Public Health, oktober 2017). De sterk besmettelijke nieuwe W-variant is in beide landen steeds van het klonale complextype cc11. Van der Ende: ‘We kunnen daarvan het spoor terugvolgen en weten nu dat deze oorspronkelijk afkomstig is uit Brazilië. Via Chili heeft het in 2009 Engeland bereikt en sinds 2013 ook Nederland. Dat geldt vooralsnog niet voor de rest van Europa, dus blijkbaar zijn onze contacten met de Britten relatief innig.’ Opmerkelijk genoeg is rond de eeuwwisseling een opleving van een C-variant ook vanuit Engeland naar Nederland overgewaaid. Die kregen beide landen toen met vaccinaties weer onder de knie.

Ongekend
Van der Ende heeft hoop dat ook de huidige meningkokkenvariant met vaccinatie beteugeld kan worden. ‘Er is veel media-aandacht en belangstelling, dat is goed voor de opkomst.’ Zelf is hij gefascineerd geraakt door meningkokken. ‘We gebruiken ze ook als modelsoort voor rna-expressie, omdat ze daarin een ongekende variatie vertonen. Ze hebben een ongekend aanpassingsvermogen en blijven me verbazen.’

Dit interview is onderdeel van het themanummer Vaccinatie:

Het vaccineren tegen infectieziekten is een van de succesverhalen van de moderne geneeskunde. De Britse arts Edward Jenner publiceerde in 1796 zijn bevinding dat je mensen kunt beschermen tegen de levensgevaarlijke pokken door ze in te enten met het koepokkenvirus. Een besmettelijke virusziekte in runderen die bij mensen normaal gesproken goedaardig verloopt en het immuunsysteem zodanig oppept dat het ook bescherming biedt tegen het verwante pokkenvirus. We hebben er de naam vaccinatie – ‘van de koe’ – aan over gehouden. Het principe blijkt te werken voor een heel scala aan infectieziekten, waardoor miljoenen levens zijn gered. Volgens de website Science Heroes kan alleen Jenner al 530 miljoen geredde mensenlevens op zijn conto schrijven. Ondanks de succesverhalen is voor sommige mensen vaccineren nog steeds niet iets vanzelfsprekends. Dat blijkt ook uit de maatschappelijke discussie die opgelaaide rond de recente vaccinatiecampagne tegen meningokokken. Op verzoek en met financiële steun van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu maakte Bionieuws dit themanummer over vaccineren, met de nadrukkelijke voorwaarde van redactioneel onafhankelijke invulling van het thema. Een flinke injectie feiten en achtergronden rond verleden, heden en toekomst van het vaccineren.

Dit bericht verscheen in Bionieuws 14 van 22 september 2018.