Bionieuws

Plant & Dier

​Inheemse volken vormden Amazonebos

De samenstelling van het Amazonebos is blijvend en al voor de komst van Columbus door inheemse volkeren beïnvloed. Foto: Daniel Sabatier

Boomsoorten die door inheemse bevolking al voor de komst van Columbus zijn gedomesticeerd, blijken nog steeds dominant in hedendaagse Amazonebossen. Dat schrijft een meer dan honderdkoppig onderzoeksteam met onder andere onderzoekers van Naturalis en Wageningen Universiteit 2 maart in Science. De bevinding toont aan dat de Amazone niet zo ongerept is als gedacht.

De onderzoekers combineerden gegevens van meer dan duizend bosinventarisaties van ruim vierduizend plantensoorten met gegevens over archeologische sites. ‘Van 85 boomsoorten is bekend dat ze door lokale bevolking zijn gedomesticeerd’, vertelt laatste auteur Hans ter Steege van Naturalis. Dat gebeurde al voor de komst van Columbus in 1492. ‘Wij onderzochten of de afstand tot archeologische sites van invloed is op het aandeel gedomesticeerde soorten in de huidige bossamenstelling.’


'Je kunt je afvragen of het niet andersom was: dat mensen juist in de buurt van bomen gingen leven die interessant voor hen waren'

Dat blijkt inderdaad het geval, ontdekten de onderzoekers. Gedomesticeerde soorten als cacao, paranoten en açai komen vaker en in hogere aantallen voor in de buurt van archeologische sites. Dat is een aanwijzing dat de mens van invloed was op de bossamenstelling’, zegt Ter Steege. ‘Je kunt je afvragen of het niet andersom was: dat mensen juist in de buurt van bomen gingen leven die interessant voor hen waren, voor voedsel of onderdak. Maar veel van de gedomesticeerde soorten zijn nu juist overvloedig buiten het gebied waar ze oorspronkelijk voorkwamen. Cacao bijvoorbeeld groeit nu volop in het zuiden, maar komt oorspronkelijk uit het westen van het Amazonegebied. Dat duidt erop dat ze door de mens zijn meegenomen of verhandeld.’

De domesticatie van de verschillende boomsoorten gebeurde tenminste achtduizend en mogelijk tienduizend jaar geleden door inheemse volken in het Amazonegebied. Het bestaan van deze gemeenschappen ontdekten onderzoekers aan hand van onder meer pijlpunten, potscherven en andere restanten van nederzettingen. ‘Dankzij gebruik van laserstralen vanuit vliegtuigen en drones is het opsporen daarvan de laatste jaren veel gemakkelijker geworden. Daarmee kijk je door de bladeren heen zo op de grond, vertelt Ter Steege.

Onmenselijk groot
Onderzoekers hebben daardoor voor het eerst – en tot hun eigen verbazing – een verband tussen bos en beschaving kunnen leggen, vertelt de ecoloog. Eerder stond de enorme omvang van het Amazonegebied archeologisch onderzoek in de weg. ‘Je kunt er uren lopen zonder iemand tegen te komen. Het lijkt een ondoordringbaar, ongerept en onmenselijk groot gebied. Nu blijkt dat er toch het een en ander gebeurd is. Dat had niemand verwacht.’

De invloed van deze precolumbiaanse volkeren is in de hedendaagse bossen nog steeds zichtbaar. ‘Er zijn 16 duizend boomsoorten in de Amazone. Precies 227 soorten maken de helft van alle bomen uit: ze zijn hyperdominant. Van deze hyperdominante soorten blijken er twintig gedomesticeerd; dat is vijf keer meer dan je op basis van kans zou verwachten. Dat betekent dat de huidige dominantie in het bos waarschijnlijk door mensen is beïnvloed’, vertelt Ter Steege.

Die bevindingen hebben volgens hem blijvende implicaties voor de toekomst. ‘Waar we vanaf nu altijd rekening mee moeten houden is de vraag: is wat we zien door mensen beïnvloed? En andersom: kunnen we aan de hand van de aanwezigheid van gedomesticeerde soorten archeologische sites terugvinden? Daar lijkt nu zeker grote kans op te zijn.’