Bionieuws

Nomen est Omen

Het zonnekompas bijhouden

Een mannelijke monarchvlinder, in Noord-Amerika King Billy's genoemd naar stadhouder Willem III. Foto: Captain-tucker

Danaus plexippus

Elke herfst migreren miljoenen monarchvlinders vanuit het oosten van Noord Amerika naar hun overwinterlocatie in het midden van Mexico. Een zuidwestelijke vliegtocht van ongeveer 3600 kilometer. Amerikaanse neurobiologen laten deze week in Science (23 mei 2003) zien dat monarchvlinders hun interne klok gebruiken om het zonnekompas te compenseren. De positie van de zon aan de hemel verschuift immers gedurende de dag. De vlinderklok corrigeert voor die verschuiving.


Als de poppen van de monarchvlinder leven bij een normaal dag en nacht-ritme dan zullen de volwassen individuen te voorschijn komen aan het begin van de dag. Als de poppen continu in het licht staan, komen ze op willekeurige tijdstippen uit. De biologische klok is verstoord.

De vlinders kunnen niet meer navigeren. Dat blijkt als de onderzoekers de vliegrichtingen van normale en klok-gestoorde vlinders vergelijken in een simulator. De normale vlinders zijn ontstaan uit poppen die een dag-nacht-ritme hadden dat typerend is voor de Amerikaanse oostkust tijdens de herfst. Deze vlinders vliegen in de simulator in zuidwestelijke richting, naar Mexico. De gestoorde organismen daarentegen gaan bijna pal naar het zuiden. Ze zoeken de zon op in een navigatie-wanhoopsdaad.

De monarchvlinder heeft zijn wetenschappelijke naam, Danaus plexippus, nog van Linnaeus zelf gekregen in 1758. De naam bestaat dan ook uit klassieke verwijzingen. Danaus was de mythologische koning van Griekenland, Grieken heten dan ook wel ‘Danaans’. Danaus had vijftig dochters die - op één na - hun mannen vermoordden in de eerste huwelijksnacht. Plexippus was de broer van Althaea, koningin van Calydon. Hij werd vermoord door Meleager, Althaea’s zoon. Uit wraak bracht Althaea haar eigen zoon om.

Ook de volksnaam van D. plexippus, monarchvlinder, betekent ‘koning’. Toepasselijk genoeg komt in de Verenigde Staten de grote oranje-zwarte monarch voor samen met twee andere zijdeplant-liefhebbers. De queen, D. gilippus, en de soldier, D. eresimus.

Het complementaire deel van de hofhouding: de queen (D. gilippus, links) en de soldier (D. eresimus, rechts). Foto's: Dinokanic en Korall

Dit bericht verscheen in Bionieuws 10 van 23 mei 2003.