Bionieuws

Ecologie & Evolutie

Ervaring houdt koekoeksvis buiten de deur

De cuckoo catfish is de enige broedparasiet onder de gewervelden die geen vogel is. Foto: Radim Blažek

Cichliden die regelmatig en onvrijwillig pleegouder zijn voor de jongen van een parasitaire vissoort, zijn de ‘koekoeksvis’ uiteindelijk te slim af. Co-evolutie en de individuele leerervaring van de cichlide zorgen er samen voor dat ze eieren van de parasitaire vis afstoten. Dat schrijft een internationaal team van onderzoekers 2 mei in Science Advances.

Wapenwedloop
Broedparasieten manipuleren andere soorten zodat zij hun jongen grootbrengen, een fenomeen dat vooral bekend is van vogels – de koekoek – en insecten. Vaak ontstaat er een vernuftige wapenwedloop tussen gastheer en parasiet die draait om acceptatie dan wel afwijzing van de jongen. Experimenteren hiermee is met name bij vogels lastig, en dus richten de onderzoekers hun pijlen op een ander systeem, in het Tanganyikameer.

Ei-spots
In dit Afrikaanse meer leven cichliden die hun eieren leggen op een zandnest, waarna de vrouwtjes snel de eieren verzamelen in hun mondholte. Vervolgens nipt het vrouwtje aan ei-spots bij het mannetje om de eieren te laten bevruchten. Deze manier van broedzorg voorkomt predatie en komt voor bij meer dan achttienhonderd soorten cichliden. De cichliden worden echter gebroedparasiteerd door de cuckoo catfish (Synodontis multipunctatus): een baardmeerval zonder Nederlandse naam, en de enige broedparasiet onder de gewervelden die geen vogel is.

Knabbelen
De meerval legt zijn eitjes op precies het juiste moment bij de eieren van de cichlide, waarna het vrouwtje ongemerkt wat pleegkinderen opneemt. De ‘koekoeksjongen’ komen eerder uit dan de biologische nakomelingen en knabbelen aan hun cichlidebroertjes en -zusjes. ‘Het vrouwtje laat uiteindelijk een mix vrij van haar eigen jongen en de parasitaire meervallen, maar regelmatig zijn haar eigen nakomelingen al volledig geëlimineerd door de parasiet nog voordat ze de embryonale ontwikkeling volledig hebben doorlopen’, schrijven de onderzoekers.

Koekoekseieren
De wetenschappers experimenteerden met dit systeem in het lab door meervaleitjes toe te voegen aan de eieren van cichlidensoorten die met of zonder de meervallen zijn opgegroeid. Daaruit blijkt dat vrouwtjes die bekend zijn met de meerval veel vaker de ‘koekoekseieren’ afwijzen dan naïeve vrouwtjes uit andere meren waarin de meerval niet voorkomt. Die voorzichtigheid heeft echter een keerzijde: de met meervallen bekende cichlides uit het Tanganyikameer wijzen niet alleen de vreemde eieren af, maar ook een groot deel van hun eigen eieren; een effect dat nog sterker is wanneer het vrouwtje al eens eerder is geparasiteerd.

Mismatch
Toch is het gastvrij opnemen van de eigen eieren én de koekoekseieren ook geen goed idee; bij de naïeve vrouwtjes doen de parasitaire jongen het zo goed dat er uiteindelijk maar weinig cichliden opgroeien tot zelfstandigheid. ‘De schijnbare mismatch tussen de sterkte van de gastheerreactie en het voortplantingssucces is interessant’, schrijven de onderzoekers. Juist doordat de ervaren vrouwtjes zo fel – vreemde en eigen– eieren afwijzen, houden ze de parasiet buiten de deur, en slagen juist zij erin de meeste eigen jongen groot te brengen.