Bionieuws

Mens & Maatschappij

De man achter Pipo de kloon

De bevalling van Pipo, een kloon van bulldog Joep. Screenshot BNN-trailer 'Klonen: Wens of Waanzin?'

Voor het programma Klonen: wens of waanzin?, liet omroep BNN in Zuid-Korea de bulldog Joep klonen door Sooam Biotech. Een bedrijf van de controversiële kloonpionier Woo Suk Hwang. Over deze wetenschapsfraudeur en fantast schreef Bionieuws-redacteur Rinze Benedictus in 2006 het achtergrondartikel 'Van held tot charlatan - Gekloonde stamcellen hebben nooit bestaan'. Hoe kloonpionier Woo Suk Hwang baanbrekende resultaten simpelweg verzon en wat dat betekent voor het vakgebied.

Regeneratieve geneeskunde is een van de meest bejubelde medische innovaties. Kloneer patiëntencellen, herprogrammeer ze tot stamcellen en laat ze uitgroeien tot hersenweefsel of alvleeskliercellen. Plaats dit terug in een patiënt met Parkinson of diabetes en het herstel kan beginnen.

De hooggespannen verwachtingen maken de val van de Koreaanse stamcelonderzoeker Woo Suk Hwang des te dieper. Hij heeft twee prestigieuze Science-artikelen moeten intrekken. Zijn claims over gekloonde stamcellen, op maat gemaakt voor patiënten, blijken elk bewijs te missen. Zijn baan bij de universiteit van Seoel is hij kwijt. Van een nationale held die Korea wetenschappelijk op de kaart zette, is hij verworden tot een charlatan die het land te schande heeft gemaakt.

Hwang is een internationaal vermaard wetenschapper. In 1999 kloneerde hij een koe, in 2002 een varken. In 2005 scoort hij met het kloneren van de eerste hond, een Afghaan (Nature, 4 augustus 2005). Met gevoel voor public relations dopen de Koreanen de kloon Snuppy, voor ‘Seoul National University Puppy’.
Medisch baanbrekend zijn de twee Science-publicaties van Hwang in maart 2004 en mei 2005. In de eerste beschrijven Hwang en collega’s dat ze de kern van een menselijke cel in een ontkernde eicel implanteren. Uit het gekloonde embryo dat zo ontstaat, weten ze stamcellen te isoleren en op te kweken tot een vitale cellijn.
Een jaar later hebben de Koreanen deze techniek geperfectioneerd en slagen ze erin van elf patiënten stamcellijnen te maken. De stamcellen zijn immunologisch compatibel met de donoren, daarmee zou de weg vrij zijn voor transplantatie van nieuw weefsel. De belofte van regeneratieve geneeskunde lijkt te worden ingelost.

Vraagtekens
Maar dan komen de vraagtekens. In november 2005 duiken geruchten op dat de gebruikte eicellen niet kostenloos en vrijwillig ter beschikking zijn gesteld, maar dat vrouwen ervoor betaald zijn. Hwang ontkent dit eerst, maar hij moet het later bevestigen. Hoewel de kwestie ethische vragen oproept, doet het geen afbreuk aan de wetenschappelijke bevindingen.
De resultaten komen wel onder vuur te liggen als blijkt dat in Science-publicatie van 2005 vier dezelfde figuren herhaaldelijk zijn gebruikt. In eerste instantie wijt Science het aan een vergissing bij het review-proces, maar als half december de Amerikaanse mede-onderzoeker Gerald Schatten van de University of Pittsburgh zich per brief eenzijdig wil distantiëren van de publicatie, dan lijkt er meer aan de hand. Enkele dagen later bellen Schatten én Hwang met de redactie van Science en geven ze te kennen het artikel in te willen trekken.
Science begrijpt nu dat het echt fout zit en stelt een Editorial Expression of Concern op. Hoofdredacteur Donald Kennedy geeft daarin toe ernstig te twijfelen aan de echtheid van Hwang’s artikelen, maar met een definitief oordeel te wachten totdat de onderzoekscommissie, die inmiddels is ingesteld door de universiteit van Seoel, haar bevindingen naar buiten brengt.

Verzonnen
Die bevindingen zijn vernietigend. De voorlopige conclusie, eind december, is nog dat Hwang gedeeltelijk gefraudeerd heeft. Maar 10 januari verschijnt het definitieve rapport en daaruit blijkt dat Hwang de resultaten van beide beide Science-publicaties-publicaties volledig verzonnen heeft. Het eerste gekloonde menselijke embryo, gepresenteerd Science in 2004 was nep. Het DNA-profiel van de donor en de stamcellijn komen niet overeen.
Verder hebben stamcellen van patiënten nooit bestaan. In het artikel uit 2005 zijn gegevens van slechts twee cellijnen gebruikt om elf lijnen te suggereren. Maar de gebruikte cellen zijn geen stamcellen uit gekloonde blastocysten, maar eenvoudigweg in vitro bevruchte eicellen. DNA-bewijs dat succesvol kloneren suggereert, is verzonnen.

Heeft Hwang dan alles bij elkaar gelogen? Nee, Snuppy, de eerste gekloonde hond, is wel degelijk een kloon. Analyse van kern- en mitochondriaal DNA wijst dat uit. Het is een schamele troost. Volksheld Woo Suk Hwang blijkt een eersteklas leugenaar die willens en wetens vals bewijs in elkaar heeft geknutseld.
Over de positie van de Amerikaanse co-auteur Gerald Schatten is het laatste woord nog niet gezegd. Zijn universiteit heeft een onderzoek ingesteld naar zijn rol. Hoewel hij slechts als adviseur aan het Koreaanse laboratorium optrad, is hij wel de laatste auteur van het Science-stuk uit 2005.

De affaire-Hwang is een van de grootste fraudes uit de wetenschappelijke geschiedenis. Het heeft ertoe geleid dat sommige critici vraagtekens zetten bij het peer review-systeem. Maar de teneur van de reacties duidelijk: tegen deze onbeschaamde fraude is geen kruid gewassen. Wetenschap berust in de eerste plaats op de goede wil van haar beoefenaren. En daarna op een sterk vermogen tot zelfreiniging.

Kader: ‘Binnenkort gekloonde menselijke stamcellen’
‘De fraude komt gelukkig relatief snel uit’, reageert dr. Gerald de Haan, van de afdeling Stamcelbiologie (Rijksuniversiteit Groningen). ‘Het betekent dat het peer review-systeem weliswaar niet waterdicht is, maar dat het ook weer niet zo lek is dat fouten heel lang kunnen bestaan.’
‘Het is tragisch. Fraude is per definitie slecht, maar in een high profile-vakgebied als dit helemaal. Het is koren op de molen van sceptici die stellen dat het klonen van mensen helemaal niet kán. En de mensen die om ethische gronden vinden dat het niet mag, lachen in hun vuistje. Het vakgebied raakt besmeurd.
‘De leek, de journaalkijker en krantenlezer, die heeft hier het meeste last van. Een vinding die eerst als een doorbraak gepresenteerd wordt, blijkt nu nep te zijn. Terwijl dit nou juist op alle voorpagina’s stond, dat is niet goed voor het imago van de wetenschap. ‘Voor het vakgebied zelf maakt het minder uit, denk ik. Alles wat hierna gepubliceerd wordt, zal tien keer zo nauwkeurig gecontroleerd worden. Maar dat is niet erg. Ik denk dat binnen twee jaar een andere onderzoeker alsnog gekloonde menselijke stamcellen presenteert. We zitten er al dicht tegenaan, in muizen en andere zoogdieren lukt het al. Aan Newcastle University, in Engeland, zit een goede groep. De kans is groot dat ze daar de volgende stap zetten.’

Kader: Affaire-Hwang
In de affaire-Hwang speelt het televisieprogramma PD Su-cheop (‘Het notitieblok van de producer’) een doorslaggevende rol. Een anonieme tip leidde tot een uitzending op 22 november waarin onthuld werd dat junior onderzoeksters eicellen hadden afgestaan. Hoewel Hwang deze fout uiteindelijk moest toegeven, en mede-onderzoeker Schatten zich inmiddels distantieerde, was het Koreaanse publiek massaal op zijn hand. Alle adverteerders trokken zich terug van het programma. En hoewel de makers inmiddels informatie hadden die Hwangs resultaten op losse schroeven zetten, durfden ze dat niet uit te zenden.
Berichten op de nieuwssite van het Biological Research Information Center brachten het onderzoek op gang. Eerst wezen anonieme onderzoekers op hergebruikte foto’s in Hwang’s publicatie, vervolgens suggereerden ze dat DNA-bewijs vervalsd was. De suggesties waren zo hardnekkig en geruchtmakend dat een officieel onderzoek niet kon uitblijven.

Het BNN-programma 'Klonen: Wens of Waanzin?' wordt uitgezonden op vrijdagen vanaf 21:10 uur op NPO 2.

(Dit bericht verscheen eerder in Bionieuws 1, op 20 januari 2006)