Bionieuws

Mens & Maatschappij

‘China betaalt onze toppublicaties’

Westerse toppublicaties worden door het tweesporenbeleid van Open Access-uitgevers met Chinees geld betaald.

Zich ontwikkelende landen financieren onze prestigieuze publicaties via open access-tijdschriften.

‘Het is echt een moreel dilemma dat ook alle biologen aangaat. Het betaalmodel voor open access heeft zich zo ontwikkeld dat zich ontwikkelende landen de toppublicaties van westerse onderzoekers financieren. Ik vind dat publicatiekosten transparant moeten zijn en dat we niet onze ogen mogen sluiten voor deze vorm van academisch imperialisme’, zegt ecoloog Jacintha Ellers van de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij is eerste auteur van een publicatie in een themanummer van Journal of Scholary Publishing van 25 oktober, vanwege de 15de verjaardag van het Budapest Open Access Initiative. Hieruit blijkt dat zich ontwikkelende landen de prijs betalen voor de trend van het open access-publiceren. Netto hebben zulke landen namelijk een hoger aandeel in de zeer talrijke publicaties in open access-megatijdschriften als Plos One en Scientific Reports, waarvoor zij meer betalen dan de werkelijke publicatiekosten. Met die winst worden de veel duurdere en prestigieuze tijdschriften als Plos Biology en Nature uitgegeven waarin vooral westerse onderzoekers publiceren en waarvoor zij maar een deel van de werkelijke publicatiekosten betalen.

Lucratief
‘Geloof me, ik ben écht een voorstander voor vrije toegang tot onderzoeksresultaten, maar ik zie dat het systeem nog perverse trekjes heeft. Het idee achter open access-publiceren was mede om aan de wurggreep van de uitgevers te ontkomen, die veel winst maken. Nu zie je dat uitgevers voor de sluipweg van een tweesporenbeleid van open access kiezen, die heel lucratief voor hen uitpakt’, aldus Ellers. ‘Overheid en onderzoeksfinanciers eisen tegenwoordig dat je met publiek geld gefinancierd onderzoek open access publiceert. Ze stellen daar verder nauwelijks eisen aan, waardoor de kraan richting uitgevers als het ware wijd open staat. Wij laten nu zien dat dit systeem mondiaal tot een oneerlijke verdeling van publicatiekosten leidt en pleiten voor meer transparantie en bewustzijn voor deze schaduwzijde van het open acces-publiceren.’

Tweesporenbeleid
In navolging van Public Library of Science (PLOS) omarmen volgens Ellers steeds meer wetenschappelijke uitgevers het tweesporenbeleid voor open access-publiceren. Hun prestigieuze tijdschriften als Plos Biology, Science en Nature kennen een zware peer review en lage acceptatie van wetenschappelijke artikelen, terwijl ze tevens megatijdschriften uitbrengen als Plos One, Science Advances en Scientific Reports waarvoor ze nauwelijks kosten maken, maar de auteurs wel flinke publicatiekosten betalen.

‘Ik vind dat we als onder-
zoekers de morele plicht
hebben om na te denken of
het eerlijker kan’

Met twee collega’s analyseerde Ellers het netto financiële plaatje van zulke tandems van mega- en toptijdschriften voor vijf wetenschappelijke uitgevers over de periode 2011 tot 2015, gekoppeld aan het ontwikkelingsniveau van de herkomstlanden van de auteurs. Europese en Noord-Amerikaanse onderzoekers duiken dan vooral op in de toptijdschriften, terwijl die uit zich ontwikkelende landen als China en Zuid-Korea vooral in megatijdschriften publiceren. Vooral bij PLOS – van Plos One en Plos Biology – en de Nature Publishing Group – van Nature en Scientific Reports – is sprake van een scheve mondiale verdeling van de kosten. Ellers: ‘Je kunt zeggen dat de Chinezen zelf maar moeten weten dat ze onze toppublicatie financieren, maar ik vind dat we als onderzoekers de morele plicht hebben om na te denken of het eerlijker kan.’

Prijsplafonds
‘Ze hebben een punt’, is het commentaar van open access-expert Just de Leeuwe van de TU Delft. ‘Maar het is voor financiers lastig om daarin te sturen, omdat je al gauw in het vaarwater van de academische vrijheid komt. Bovendien is er het kwaliteitsaspect. Het is voor Chinezen en Koreanen op dit moment gewoon lastiger om in toptijdschriften te komen. Je kan met uitgevers onderhandelen over prijsplafonds voor publicaties, maar dat zou ik vooral overlaten aan partijen als SURF die veel ervaring met zulke onderhandelingen hebben.’

Dit artikel staat in Bionieuws 18 van 4 november 2017.