Bionieuws

Mens & Maatschappij

Antivlooienmiddel bestrijdt malaria- en zikamug

Muggen leggen het loodje als ze een bloedmaal nemen van iemand die het antivlooienmiddel heeft geslikt. Foto Martien Schouten

Eenmalige toediening van een standaard antivlooienmiddel in mensen kan maandenlang het aantal muggen terugdringen die malaria, dengue en zika overbrengen. En daarmee uitbraken voorkomen.

Een standaard middel dat huisdieren beschermt tegen vlooien en teken, blijkt ook een effectief middel om muggen te bestrijden die malaria, zika en dengue overbrengen. Dat schrijven onderzoekers van Radboudumc en de Nijmeegse spin-off TropIQ Health Sciences samen met Amerikaanse collega’s 2 juli in PNAS. Toediening van het middel aan slechts een derde van de populatie blijkt voldoende om het aantal ziektegevallen in sommige gebieden bijna volledig terug te dringen.

Insectgebonden infectieziekten eisen nog steeds vele levens. Jaarlijks krijgen 216 miljoen mensen malaria en overlijden er 445 duizend mensen aan de ziekte. Zika komt inmiddels in negentig landen voor. En dengue of knokkelkoorts treft jaarlijks 50 tot 100 miljoen mensen, waarvan tienduizenden met dodelijke afloop. ‘Voor veel ziektes zijn geen vaccins beschikbaar en geneesmiddelen verliezen hun werking door toenemende resistentie’, vertelt laatste auteur Koen Dechering van TropIQ.

Transmissie
‘Ik ben gefascineerd door het concept drug based vector control, waarbij je de transmissie door muggen stopt in plaats van de ziekte’, zegt Dechering. TropIQ screende daarom met partner Calibr achthonderdduizend stoffen om een middel te vinden dat wél insectencellen doodt, maar geen humane cellen. De honderd stoffen die daaruit rolden, bleken niet effectief in muggen. Totdat ze isoxazolines testen: een klasse diergeneesmiddelen. ‘Al bij een zeer lage dosis in menselijk bloed doden isoxazolines alle stekende insecten’, vertelt Dechering. Malariamuggen, maar ook muggen die zika en denque verspreiden, en zandvliegen die leishmaniasis veroorzaken. En dat is nieuw.

Eerder testen Nijmeegse onderzoekers al de effectiviteit van het ontwormingsmiddel ivermectine, dat alleen malariamuggen dood deed neervallen, en na een paar dagen uit het bloed is verdwenen. ‘Isoxazolines hebben een veel langere halfwaardetijd, ze blijven wel drie maanden in het bloed’, zegt Dechering, ‘en dan wordt het interessant.’


‘Geef je zo’n middel aan het begin van het regenseizoen,
kan kunnen ze het hele malariaseizoen bescherming bieden.’

Met computermodellen berekenden ze dat toediening van de middelen fluralaner en afoxolaner aan 30 procent van de bevolking meer dan 97 procent van de zika-gevallen kan voorkomen, en kan leiden tot een afname van 70 procent van het aantal malariagevallen in gebieden met sterk seizoensgebonden infecties. ‘Geef je zo’n middel aan het begin van het regenseizoen, kan kunnen ze het hele malariaseizoen bescherming bieden.’ In bijvoorbeeld de Democratische Republiek Congo zou dat een vermindering van 6 miljoen malariagevallen per jaar betekenen.

Momenteel is het middel enkel nog in dieren getest, en werken de onderzoekers aan onderbouwing om het middel veilig te laten bevinden voor menselijk gebruik. Bovendien moet er een nieuw preparaat worden gefabriceerd: het middel is momenteel verkrijgbaar als hondenbrokje. ‘We hopen volgend jaar in mensen te gaan testen’, zegt Dechering.

Eliminatie
Het middel is nadrukkelijk geen medicijn: iemand die het middel slikt, kan zelf nog wel gestoken worden. Maar de betreffende mug zal geen nieuwe slachtoffers maken en ook geen nakomelingen; zo wordt de transmissie van ziektes sterk ingeperkt. ‘Wanneer het aantal ziektegevallen onder een kritieke grens zakt, komt eliminatie in zicht’, zegt Dechering. ‘Dat is nog toekomstmuziek, maar het is niet irreëel.’

Medisch entomoloog Bart Knols, werkzaam bij de Radboud Universiteit, experimenteerde zeven jaar geleden met nitenpyram, een ander veterinair middel tegen vlooien, en wist daarmee ook zijn eigen bloed dodelijk voor malariamuggen te maken. Hij is enthousiast over de studie in PNAS: ‘Indien deze stoffen worden toegelaten voor humaan gebruik en inderdaad een paar maanden werkzaam zijn na toediening, heb je een heel mooi nieuw wapen in de strijd tegen malaria en andere door insecten overgedragen ziekten.’

Dit artikel verscheen in Bionieuws 12 van 2018.